ΕΞΑΡΧΕΙΑ: Αυτό που εμείς αποκαλούμε σπίτι μας (Μέρος Β’)

EKSARCHEIA_ATHENS_FINEST 1

Κείμενα:  Ηλέκτρα Φακιολά, Πέτρος Τσαγκλής

Επιμέλεια Κειμένων: Ηλέκτρα Φακιολά

Φωτογραφικό υλικό: Θωμάς Χατζίογλου

Μια αναδρομή στην Ιστορία και την πολιτιστική συμβολή της πιο “παρεξηγημένης” αθηναϊκής συνοικίας.

Εξάρχεια… Υπάρχουν ελάχιστα τοπωνύμια στη σύγχρονη Ελλάδα, των οποίων η προφορά και μόνο του ονόματός τους έχει ανάλογο αντίκτυπο. Πράγματι, η φήμη της πυκνοκατοικημένης αυτής συνοικίας στο κέντρο των Αθηνών έχει ξεπεράσει κατά πολύ τα φυσικά όριά της. Για κάποιους ορόσημο αντίστασης, ελευθερίας της έκφρασης, ισότητας και ανάμειξης διαφορετικών ιδεών και πολιτισμών.

Για άλλους πάλι άβατο και άντρο ταραξιών, εμπόρων ναρκωτικών, “μπαχαλάκηδων” και “ανθελλήνων”.

Τι είναι τελικά τα Εξάρχεια; Ποια η συμβολή τους στα πολιτικά και πολιτισμικά δρώμενα της νεότερης Ελλάδας, αλλά και στη διαμόρφωση της ιδεολογίας της νέας γενιάς;

Τα παραπάνω είναι ορισμένα από τα κύρια πεδία έρευνας, με τα οποία επιλέξαμε να ασχοληθούμε στο παρόν άρθρο μας. Ελάτε λοιπόν μαζί μας, να περιπλανηθούμε στα ιστορικά στενά των Εξαρχείων, να συναντήσουμε διάφορες προσωπικότητες των τεχνών και των γραμμάτων και να ταξιδέψουμε μέσα στο χρόνο. Ραντεβού στην πλατεία, λοιπόν!

Η μαύρη «Επταετία» (1967-1974) και το κολαστήριο στην οδό Μπουμπουλίνας 18.

Από τις 21 Απριλίου του 1967 η Ελλάδα βρισκόταν υπό στρατιωτική διακυβέρνηση. Η επταετία (21 Απριλίου 1967- 23 Ιουλίου 1974), κατά την οποία η στρατιωτική δικτατορία παρέμεινε στην εξουσία, χαρακτηρίζεται από μια διαρκή και σταδιακά αυξανόμενη ισχύ του Στρατιωτικού Νόμου, δηλαδή από τον έλεγχο της πολιτικής διοίκησης και της δικαιοσύνης από το στρατό.

Η περιώνυμη «Χούντα των Συνταγματαρχών», με επικεφαλής τους Γεώργιο Παπαδόπουλο, Στυλιανό Παττακό και Νικόλαο Μακαρέζο, εξόρισε, φυλάκισε ή βασάνισε απάνθρωπα πλήθος πολιτικών και πολιτών βάσει των πολιτικών τους πεποιθήσεων, κατάργησε τις ατομικές ελευθερίες, διέλυσε όλα τα νόμιμα πολιτικά κόμματα και επέβαλε έντονη λογοκρισία στα ΜΜΕ (ραδιόφωνο), τον Τύπο, την λογοτεχνική και καλλιτεχνική έκφραση.

Ένα από τα πολλά οικήματα-κολαστήρια της «Επταετίας» (1967-1974) υπήρξε το κτίριο της οδού Μπουμπουλίνας 18, ακριβώς πίσω από το Πολυτεχνείο και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου στις μέρες μας στεγάζεται το Υπουργείο Πολιτισμού. Βλέπετε οι χουντικοί, στα βήματα των άμεσων πολιτικών προγόνων τους, των Ναζί και των δοσίλογων της Κατοχής (1941-1944), διάλεξαν και πάλι να στεγάσουν ένα κρατητήριο-«σφαγείο» στην αριστερόφιλη γειτονιά των Εξαρχείων, ώστε να κάμψουν το ηθικό όσων ήταν αντίθετοι και μάχονταν την παράνομη εξουσία τους.

Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής το συγκεκριμένο κτίριο ήταν το σπίτι του δοσίλογου πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου. Την περίοδο της Χούντας δε αποτελούσε έδρα της ΚΥΠ (Κρατικής Υπηρεσίας Πληροφοριών) και είχε μετατραπεί σε κέντρο βασανισμού θανάτωσης αντιστασιακών (κυρίως κομμουνιστών) από τους ΕΣΑτζήδες.

Στα ματωμένα κελιά του κτιρίου φυλακίστηκαν και βασανίστηκαν απάνθρωπα εκατοντάδες αντικαθεστωτικοί. Ανάμεσά τους ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Βασίλης Ραφαηλίδης και ο Ανδρέας Λεντάκης. Ο τελευταίος μάλιστα ξεψύχησε εκεί, δίνοντας έμπνευση στον Μ. Θεοδωράκη να γράψει το περίφημο τραγούδι του «Σφαγείο»: “Χτυπούν το βράδυ τον Αντρέα στην ταράτσα, μετρώ τους χτύπους το αίμα μετρώ…”.

Η "Ταράτσα της Μπουμπουλίνας".
Η “Ταράτσα της Μπουμπουλίνας”.

Συνολικά, 22 άτομα πέθαναν κατά την κράτησή τους στις φυλακές της οδού Μπουμπουλίνας, ενώ άλλοι τόσοι υπολογίζεται ότι ήταν εκείνοι που υπέκυψαν στα τραύματά τους λίγο αφότου αποφυλακίστηκαν.

Τα βασανιστήρια γίνονταν από ειδικά εκπαιδευμένους αρχιβασανιστές της Ε.Σ.Α. (Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία), όπως οι Λάμπρος, Καραπαναγιώτης, Κραβαρίτης, Μπάμπαλης και –ο διασημότερος όλων- Ε. Μάλλιος, ο οποίος δολοφονήθηκε αργότερα (14 Δεκεμβρίου 1976) από τη 17 Νοέμβρη για την δράση του κατά την Επταετία. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνταν συνήθως ήταν οι εξής: ταπείνωση, εκφοβισμός, ξύλο, σωματική κακοποίηση, φάλαγγα, αυστηρή απομόνωση, ηλεκτροσόκ κ.ο.κ.

Η ηθοποιός Κίττυ Αρσένη, στο βιβλίο «Μπουμπουλίνας 18», γράφει για ένα από τα τόσα φριχτά της βιώματα κατά την κράτησή της στο περιβόητο κολαστήριο: «Όταν μ’ ανεβάσαν’ στην ταράτσα, στην αρχή ζαλίστηκα από τον καθαρό αέρα. Και μέχρι να με βάλουνε στο πλυσταριό πρόλαβε το μάτι μου και είδε το Λυκαβηττό και δυο τρία από τα γύρω σπίτια. Ίσως αυτοί θα μ’ ακούσουν, σκέφτηκα, την ώρα που θα φωνάζω. Μετά βέβαια βάλανε μπρος το μηχάνημα της μοτοσικλέτας για να σκεπάζει τις φωνές μου. Είναι σίγουρο ότι μ’ ακούνε, ακόμα και αν έχουν κάνει μονώσεις στο πλυσταριό. Ακούνε. Και τι κάνουν; Κανείς δεν ήξερε και κανείς δεν έβλεπε τους φούρνους του Νταχάου να καπνίζουν. Δεν ξέρανε τίποτα…».

Ελάχιστοι από τους αστυνομικούς-βασανιστές τιμωρήθηκαν μεταπολιτευτικά από το Ελληνικό Κράτος, κάτι το οποίο ανέλαβε να φέρει εν μέρει εις πέρας η «τρομοκρατική» οργάνωση 17 Νοέμβρη. Όσο για το κτίριο στην Μπουμπουλίνας 18 συνέχισε να αποτελεί έδρα της ΚΥΠ μέχρι τη δεκαετία του 1980, όταν κατά μία ειρωνεία της τύχης πωλήθηκε στο ΚΚΕ για να στεγάσει τα γραφεία του, μέχρι το 1993, οπότε και ορίστηκε έδρα του…Υπουργείου Πολιτισμού.

Το κτήριο σήμερα όπου στεγάζει υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού.
Το κτήριο σήμερα όπου στεγάζει υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού.

«Εδώ Πολυτεχνείο!» (14-17 Νοεμβρίου 1973)

Από τις 21 Απριλίου του 1967 η Ελλάδα βρισκόταν υπό στρατιωτική διακυβέρνηση. Η επταετία (21 Απριλίου 1967- 23 Ιουλίου 1974), κατά την οποία η στρατιωτική δικτατορία παρέμεινε στην εξουσία, χαρακτηρίζεται από μια διαρκή και σταδιακά αυξανόμενη ισχύ του Στρατιωτικού Νόμου, δηλαδή από τον έλεγχο της πολιτικής διοίκησης και της δικαιοσύνης από το στρατό.

Η περιώνυμη «Χούντα των Συνταγματαρχών», με επικεφαλής τους Γεώργιο Παπαδόπουλο, Στυλιανό Παττακό και Νικόλαο Μακαρέζο, εξόρισε, φυλάκισε ή βασάνισε απάνθρωπα πλήθος πολιτικών και πολιτών βάσει των πολιτικών τους πεποιθήσεων, κατάργησε τις ατομικές ελευθερίες, διέλυσε όλα τα νόμιμα πολιτικά κόμματα και επέβαλε έντονη λογοκρισία στα ΜΜΕ (ραδιόφωνο), τον Τύπο, την λογοτεχνική και καλλιτεχνική έκφραση.

Η Χούντα, επιχειρώντας να ελέγξει όλες τις πλευρές της πολιτικής σκηνής, ξεκίνησε ήδη από το 1967 να αναμιγνύεται και στον φοιτητικό συνδικαλισμό, ενώ σύντομα απαγόρευσε τις πανεπιστημιακές φοιτητικές εκλογές και τοποθέτησε μη εκλεγμένα άτομα της αρεσκείας της ως αρχηγούς των φοιτητικών συλλόγων της Εθνικής Φοιτητικής Ένωσης Ελλάδας (Ε.Φ.Ε.Ε.).

Όπως ήταν επόμενο, οι εν λόγω  ενέργειες γέννησαν βαθιά αντιδικτατορικά αισθήματα στον φοιτητικό κόσμο, ο οποίος ήδη από το 1970 άρχισε να αντιδρά. Τα ξημερώματα της 19ης Σεπτεμβρίου του 1970, ο 22χρονος σπουδαστής γεωλογίας στην Ιταλία Κώστας Γεωργάκης από την Κέρκυρα αυτοπυρπολήθηκε εις ένδειξη διαμαρτυρίας κατά της Χούντας μπροστά στο δικαστικό μέγαρο, στην πλατεία Ματεότι της Γένοβας.

Οι αγανακτισμένοι Έλληνες φοιτητές και εργάτες θα εντείνουν σταδιακά τις κινητοποιήσεις τους, οι οποίες θα φτάσουν στο αποκορύφωμά τους το 1973 (ΑΣΟΕΕ, Νομική Αθηνών, Πολυτεχνείο Αθηνών, Πανεπιστήμιο Πατρών, Πολυτεχνική Σχολή Θεσσαλονίκης κ.α.).

α) Τα πριν…

Αφορμή για το ξέσπασμα ανοιχτής φοιτητικής εξέγερσης στα μεγάλα Πανεπιστήμια της χώρας στάθηκε η έκδοση του νόμου 1347 στις αρχές του 1973, ο οποίος επέβαλλε την άμεση διακοπή της φοίτησης και την υποχρεωτική στράτευση των «αντιδραστικών νέων».

Μάλιστα, ήδη μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου του ίδιου έτους, 88 φοιτητές της Νομικής Σχολής Αθηνών είχαν διακόψει με τη βία τις σπουδές τους και είχαν καταταγεί στο στρατό. Στις 5 Φεβρουαρίου οι φοιτητές του Πολυτεχνείου Αθηνών αποφάσισαν γενική αποχή από τα μαθήματά τους, ενώ στις 13 έγινε διαδήλωση μέσα στον περίβολο της Σχολής.  Η Χούντα έδωσε εντολή στην αστυνομία να επιληφθεί της κατάστασης, με αποτέλεσμα να συλληφθούν έντεκα (11) σπουδαστές και να παραπεμφθούν σε δίκη.

Ως συνέπεια των παραπάνω γεγονότων, στις 21 Φλεβάρη, τρεις έως τέσσερις χιλιάδες (3-4.000) φοιτητές της Νομικής κατέλαβαν το κτίριο της Σχολής τους, στην οδό Σόλωνος, και συγκεντρωμένοι στην ταράτσα του απήγγειλαν τον εξής όρκο:  «Εμείς οι φοιτηταί των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων ορκιζόμαστε στο όνομα της ελευθερίας να αγωνισθούμε μέχρι τέλους για την κατοχύρωση: α) των ακαδημαϊκών ελευθεριών, β)του πανεπιστημιακού ασύλου, γ) της ανακλήσεως όλων των καταπιεστικών νόμων και διαταγμάτων».

21 February 1973: Students on the roof of Athens Law School (Solonos street)
21 Φεβρουαρίου 1973: Φοιτητές στην ταράτσα του κατειλημμένου κτιρίου της Νομικής Σχολής (οδός Σόλωνος). 

Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι, όπως παρατηρούμε και από το κείμενο του όρκου που έδωσαν οι φοιτητές της Νομικής, το πανεπιστημιακό άσυλο δεν είχε κατοχυρωθεί νομοθετικά εκείνη την εποχή, γεγονός που καθιστά τις δράσεις αντίστασης των φοιτητών κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας ακόμα πιο γενναίες και αξιομνημόνευτες.

Φυσικά, υπήρχε ανέκαθεν μία γενικευμένη άποψη ότι ήταν απαράδεκτο η αστυνομία και οποιαδήποτε άλλη ένοπλη δύναμη να επεμβαίνει εντός των ακαδημαϊκών συγκροτημάτων, ωστόσο αυτό τις περισσότερες φορές αφορούσε μόνο τις αίθουσες και τους εσωτερικούς διαδρόμους των κτιρίων, χωρίς να περιλαμβάνει και τα προαύλιά τους. Το πανεπιστημιακό άσυλο θα κατοχυρωθεί νομικά μόλις το 1982, επί πρωθυπουργίας Ανδρέα Παπανδρέου, με τον νόμο 1268.

Η κατάληψη της Νομικής θεωρείται ευρέως ως ο πρόδρομος των ιστορικών γεγονότων του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, ενώ το ιδεολογικό υπόβαθρο των κινητοποιήσεων είχε επηρεαστεί έντονα και από τη λαϊκή εξέγερση στη Γαλλία τον Μάιο του 1968.

β) Μέρα 1η – Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973

Στις 14 Νοεμβρίου του 1973 οι φοιτητές της Νομικής Σχολής και του Πολυτεχνείου Αθηνών αποφάσισαν αποχή από τις αίθουσες διδασκαλίας τους και συγκάλεσαν Γενικές Συνελεύσεις των σπουδαστικών συλλόγων με σκοπό να οργανωθούν φοιτητικές εκλογές στο αμέσως επόμενο διάστημα. Είχε φτάσει μεσημέρι όταν στη Νομική πληροφορήθηκαν πως στο Πολυτεχνείο είχε δημιουργηθεί ένταση ανάμεσα σε συναδέλφους τους και ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις, καθώς και ότι υπάρχουν τραυματισμένοι φοιτητές από τις συγκρούσεις με τα όργανα της τάξης.

Κατευθείαν 1.500 περίπου φοιτητές ξεκίνησαν διαδηλώνοντας με προορισμό το Πολυτεχνείο. Αστυνομικά αποσπάσματα στη Σόλωνος προσπάθησαν ανεπιτυχώς να εμποδίσουν τη διέλευση των διαδηλωτών, οι οποίοι ύστερα από γενικευμένες οδομαχίες κατάφεραν να ενωθούν με τους συντρόφους τους μέσα στον περίβολο του Πολυτεχνείου.

Το απόγευμα έφθασε στο Πολυτεχνείο κυβερνητικός εισαγγελέας, ο οποίος ανακοίνωσε στους φοιτητές ότι μπορούσαν, αν ήθελαν, να διαδηλώσουν ειρηνικά κι έπειτα να διαλυθούν ησύχως. Παράλληλα, δόθηκε εντολή στις αστυνομικές δυνάμεις που είχαν κυκλώσει το κτίριο να αποχωρήσουν. Ωστόσο, η κατάληψη όχι μόνο συνεχίστηκε, αλλά ώρα με την ώρα ενισχυόταν και από πλήθος άλλων πολιτών που έφθαναν από όλα τα σημεία της Αθήνας ώστε μέχρι νωρίς το βράδυ οι συγκεντρωμένοι να έχουν υπερτριπλασιαστεί.

Έξω από τα κάγκελα του περιβόλου του Πολυτεχνείου, στην οδό Πατησίων, εκατοντάδες άνθρωποι κάθε ηλικίας και επαγγέλματος, εργάτες, ελεύθεροι επαγγελματίες, μαθητές, υπάλληλοι, συνταξιούχοι, ενωμένοι φώναζαν συνθήματα, όπως «Θάνατος στην τυραννία», «Επανάσταση Λαέ», «Κάτω η Χούντα», «Δεν περνάει ο φασισμός!» κ.α. Η συγκέντρωση μιας τέτοιας λαοθάλασσας είχε ως αποτέλεσμα να σταματήσει η οδική κυκλοφορία στην Πατησίων και τις γύρω οδούς μετά τις 9 το βράδυ.

Οι διαδηλωτές φώναζαν συνθήματα κατά της Δικτατορίας, τραγουδούσαν επαναστατικά τραγούδια όπως το «Πότε θα κάνει ξαστεριά;» του Νίκου Ξυλούρη, το «Ένα το χελιδόνι» του Μίκη Θεοδωράκη και η «Ρωμιοσύνη» του Γιάννη Ρίτσου, χόρευαν, ανέμιζαν σημαίες κι έκαιγαν ομοιώματα των Συνταγματαρχών και χουντικά σύμβολα.

Παράλληλα, οι φοιτητές που ήταν κλεισμένοι εντός του Πολυτεχνείου αγόρασαν εξαρτήματα για την κατασκευή ενός ραδιοφωνικού πομπού, τον οποίο κατασκεύασε μέσα σε λίγες ώρες στα εργαστήρια της Σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών ο ραδιοτεχνίτης Γιώργος Κυρλάκης.

Έτσι, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», όπως αυτοαποκαλούνταν οι οχυρωμένοι εντός του Πολυτεχνείου φοιτητές, ξεκίνησαν να λειτουργούν τον ανεξάρτητο ραδιοφωνικό σταθμό του Πολυτεχνείου με εκφωνητές τον Δημήτρη Παπαχρήστο, τον Μίλτο Χαραλαμπίδη και τη Μαρία Δαμανάκη. Το ιστορικότερό τους μήνυμα ήταν το εξής: «Εδώ Πολυτεχνείο! Λαέ της Ελλάδας το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του αγώνα μας, του αγώνα σας, του κοινού αγώνα μας ενάντια στη δικτατορία και για την Δημοκρατία».

Ο ραδιοφωνικός σταθμός εγκαταστάθηκε αρχικά στο κτίριο των Χημικών, αλλά αργότερα μεταφέρθηκε σε εκείνο των Μηχανολόγων. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι ο Γιώργος Κυρλάκης παρέμεινε στο πλευρό των φοιτητών μέχρι τη στιγμή που το τανκ έριξε την πόρτα του περιβόλου.

The room of the Athens Technical University's independent radio station.
Η αίθουσα του ανεξάρτητου ραδιοφωνικού σταθμού του Πολυτεχνείου.

Εντωμεταξύ, στο κτίριο είχαν εγκατασταθεί ήδη από το απόγευμα πολύγραφοι, οι οποίοι εργάζονταν μέρα και νύχτα πυρετωδώς, ώστε να υπάρχει δίαυλος επικοινωνίας των καταληψιών με τον έξω κόσμο. Το βράδυ της 14ης προς 15η Νοεμβρίου, οι πύλες του Πολυτεχνείου έκλεισαν, συγκροτήθηκε η Συντονιστική Επιτροπή και οργανώθηκαν ομάδες περιφρούρησης.

Την ίδια ώρα, μια ομάδα εκατό (100) περίπου νεαρών υποστηρικτών της χουντικής οργάνωσης «Κόμμα 4ης Αυγούστου» του Κώστα Πλεύρη, μαζί με παρακρατικούς και ασφαλίτες, προσπάθησαν να εισβάλουν στον Πολυτεχνείο. Εξαιτίας όμως του κάκιστου σχεδιασμού και της ανικανότητας των ηγετών τους, τελικά αρκέστηκαν μόνο στην παρεμπόδιση του ανεφοδιασμού των φοιτητών από τις εξωτερικές ομάδες περιφρούρησης.

γ) Μέρα 2η– Πέμπτη 15 Νοεμβρίου 1973

Νέα συνέλευση πραγματοποιήθηκε μέσα στο Πολυτεχνείο τις πρώτες πρωινές ώρες της Πέμπτης 15 Νοεμβρίου, αυτή τη φορά με τη συμμετοχή και πολλών εργατών και άλλων επαγγελματιών. Θέμα της συνέλευσης ήταν η σύνταξη μιας διακήρυξης, η οποία θα μοιραζόταν σε εργοστάσια και άλλους εργατικούς χώρους. Με το πρώτο φως της αυγής ήχησαν τα πρώτα συνθήματα και περί τις 9 άνοιξαν οι πύλες του περιβόλου.

Τρόφιμα, τσιγάρα, χρήματα και άλλα χρήσιμα είδη για την κατάληψη άρχισαν να συγκεντρώνονται από τους πολίτες που κατέφθαναν για να στηρίξουν την εξέγερση. Τα νέα της εξέγερσης στο Πολυτεχνείο διαδόθηκαν γρήγορα σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια. Επαναστατικές κινήσεις σημειώθηκαν επίσης στη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα, όπου μάλιστα καταλήφθηκε τοπικό Πανεπιστημιακό Παράρτημα υπό το όνομα «Ελεύθερο Πανεπιστήμιο της Πάτρας».

Νωρίς το απόγευμα ο κλοιός που είχαν δημιουργήσει οι αστυνομικές δυνάμεις έσπασε και αρκετοί μαθητές –στην πλειοψηφία τους προερχόμενοι από τις τεχνικές σχολές- αλλά και εργαζόμενοι, ενίσχυσαν τον αριθμό εκείνων που είχαν οχυρωθεί μέσα στο Πολυτεχνείο.

Ένα κλίμα γενικότερου ενθουσιασμού επικρατούσε, με ανθρώπους να χαμογελάνε, να σχηματίζουν με τα δάχτυλά τους το σύμβολο της νίκης και ονειρεύονται ξανά για το μέλλον, ύστερα από έξι ολόκληρα χρόνια συνεχούς καταπίεσης και αυταρχισμού. Οι ρεπόρτερ της εποχής σχολίαζαν με θαυμασμό ότι στα πρόσωπα των νέων εκείνων, που πρόθυμα θα θυσίαζαν την ίδια τους τη ζωή για «Δημοκρατία, Ελευθερία και Εθνική ανεξαρτησία», έβλεπαν ό, τι ωραιότερο είχε να προβάλει η Ελλάδα.

Ανάμεσά τους ωστόσο, το τυραννικό καθεστώς φρόντισε να στείλει και δικούς του ανθρώπους, μυστικούς πράκτορες, ασφαλίτες, ρουφιάνους και καμουφλαρισμένους αστυνομικούς, ώστε να ανακατευτούν με το πλήθος που συνέρρεε στο Πολυτεχνείο και να διασπάσουν την ομοψυχία του λαϊκού μετώπου.

δ) Ημέρα 3η– Παρασκευή 16 Νοεμβρίου 1973

Η πληθυσμιακή ροή προς το εσωτερικό του Πολυτεχνείου συνεχίστηκε ακόμα πιο εντονότερη και την τρίτη μέρα της κατάληψης. Τώρα μάλιστα οι άνθρωποι που κατέφθαναν δεν προέρχονταν μόνο από την Αθήνα αλλά και από αγροτικές περιοχές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν οι αγρότες από τα Μέγαρα, που είχαν από καιρό ξεκινήσει αγώνες ενάντια στην απαλλοτρίωση των χωραφιών τους από τη Χούντα.

Ο ξεσηκωμός πλέον είχε εξελιχθεί σε γενική λαϊκή εξέγερση. Πολλά γυμνάσια παρέμειναν κλειστά, αφού οι μαθητές τους διαδήλωναν στην Πατησίων και το Πολυτεχνείο δίπλα στους φοιτητές και τους εργάτες. Η μαζική είσοδος κόσμου στο Πολυτεχνείο είχε ως αποτέλεσμα το βράδυ της ίδιας ημέρας να βρίσκονται εντός του περιβόλου περίπου 5.000 άτομα, ενώ πολλαπλάσιοι ήταν οι διαδηλωτές που βρίσκονταν απ’ έξω.

Προς το απόγευμα ξεκίνησαν οι πρώτες έφοδοι της αστυνομίας, αρχικά με χρήση βροχής δακρυγόνων και γκλοπιές. Από την πλευρά τους οι εξεγερμένοι έστησαν τα πρώτα οδοφράγματα στην Πατησίων, με ακινητοποιημένα αυτοκίνητα, τρόλεϊ και λεωφορεία, και απάντησαν στις επιθέσεις των αστυνομικών πετώντας μολότοφ εναντίον τους.

Κάποιοι εξ αυτών μάλιστα πολιόρκησαν το κτίριο της Νομαρχίας Αττικής και τα Υπουργεία που βρίσκονταν πλησίον του Πολυτεχνείου.

Students 1973 Athens

Students 1973 Athens

Γύρω στις 9.30 το βράδυ η Αστυνομία απαγόρευσε την κυκλοφορία στο κέντρο της πρωτεύουσας και τα τεθωρακισμένα οχήματά της άρχισαν να εκτοξεύουν δακρυγόνα εντός και εκτός του Πολυτεχνείου. Από την πλευρά τους οι διαδηλωτές άναψαν φωτιές για να αντιμετωπίσουν τα δακρυγόνα και εξαπέλυσαν ένα νέο κύμα μολότοφ εναντίον των αστυνομικών δυνάμεων. Αργά τη νύχτα άρχισαν να ακούγονται στους γύρω δρόμους και οι πρώτοι σποραδικοί πυροβολισμοί.

Ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου έκανε συνεχείς εκκλήσεις για παροχή φαρμάκων, γαζών, ιατρικών υλικών, γιατρών και ασθενοφόρων. Ο Ερυθρός Σταυρός ανταποκρίθηκε στέλνοντας τα ασθενοφόρα του, τα οποία έμπαιναν στο Πολυτεχνείο και παραλάμβαναν τους τραυματίες, σώζοντας με αυτό τον τρόπο πλήθος ζωών.

Τις τελευταίες ώρες της 16ης Νοεμβρίου, η ομάδα των χουντικών-αντικομμουνιστών νέων του Κ4Α, που είχε επιχειρήσει να μπει στο Πολυτεχνείο δύο βράδια νωρίτερα, μαζεύτηκαν εκ νέου έξω από τα κεντρικά γραφεία της οργάνωσης (διασταύρωση Μπουμπουλίνας και Αλεξάνδρας) με σκοπό να αναλάβει κατασταλτική δράση εναντίον των εξεγερμένων.

Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο 16χρονος τότε Νίκος Μιχαλολιάκος, μετέπειτα ιδρυτής και αρχηγός της Χρυσής Αυγής. Η ακροδεξιά αυτή συγκέντρωση ωστόσο διαλύθηκε γρήγορα, όταν δέχθηκε την επίθεση ενός αστυνομικού αγήματος που τους μπέρδεψε για διαδηλωτές.

Μετά από αυτή την νέα αποτυχία της αυτόνομης παρακρατικής δράσης τους, κάποια από τα μέλη της Κ4Α αποφάσισαν να βοηθήσουν επίσημα της δυνάμεις καταστολής. Ανάμεσά τους ήταν και ο Ηλίας Τσιαπούρης, ο οποίος κατηγορήθηκε μαζί με ορισμένους ακόμα ομοϊδεάτες του ότι πυροβολούσαν διαδηλωτές από την ταράτσα του Υπουργείου Δημόσιας Τάξης σαν ελεύθεροι σκοπευτές.

16 Νοεμβρίου 1973: Φωτογραφίες από τον περίβολο του Πολυτεχνείου και την οδό Πατησίων. Χιλιάδες άνθρωποι διαδηλώνουν ενάντια στο αυταρχικό καθεστώς της Χούντας.

ε) Ημέρα 4η– Σάββατο 17 Νοεμβρίου 1973

Λίγο μετά τα μεσάνυχτα της 16ης προς 17η Νοεμβρίου, ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος, διαπιστώνοντας ότι η αστυνομία δεν μπορούσε να διαχειριστεί μόνη της την κατάσταση, έδωσε εντολή να κινητοποιηθούν και τμήματα του στρατού. Έτσι, τρεις μοίρες των Λ.Ο.Κ. και μία μοίρα αλεξιπτωτιστών από τη Θεσσαλονίκη συγκεντρώθηκαν πλησίον του Σταθμού Λαρίσης, ενώ τρία άρματα μάχης κατηφόρισαν από το Γουδί στους δρόμους της Αθήνας με κατεύθυνση το Πολυτεχνείο.

Από τα τρία τανκς, το ένα έλαβε θέση ακριβώς απέναντι από την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου λίγο μετά τη 1 π.μ., ενώ τα άλλα δύο τοποθετήθηκαν στις οδούς Στουρνάρα και Τοσίτσα. Την ίδια ώρα, ελεύθεροι σκοπευτές λάμβαναν θέσεις βολής στα ψηλά κτίρια γύρω από το Πολυτεχνείο. Τα γεγονότα που ακολούθησαν είναι κάπως συγκεχυμένα και αντικρουόμενα, καθώς παραδίδονται διαφορετικά ανάλογα με την πολιτική σκοπιά της κάθε πηγής.

Φαίνεται ότι λίγο πριν τις 3 π.μ. έγιναν κάποιες διαπραγματεύσεις μεταξύ της Συντονιστικής Επιτροπής των φοιτητών και τους επικεφαλής της Αστυνομίας και του Στρατού στο προθάλαμο του ξενοδοχείου «Ακροπόλ Παλλάς» στην οδό Πατησίων. Υπάρχουν αναφορές που υποστηρίζουν ότι εκείνες τις ώρες μέσα στο Πολυτεχνείο βρίσκονταν οχυρωμένα συνολικά περί τα 11.100 άτομα.

Από τα μεγάφωνα του κτιρίου και την εκπομπή σήματος του ραδιοφωνικού τους σταθμού, οι απεγνωσμένες εκκλήσεις τους προς τις ένοπλες δυνάμεις, που είχαν παραταχθεί απέναντί τους, αντηχούσαν στους έρημους δρόμους της Αθήνας: «Είμαστε άοπλοι-είμαστε άοπλοι!», «Αδέρφια μας στρατιώτες, δεν θα σκοτώσετε τα αδέρφια σας!», «Όλοι πιστεύουμε στη λευτεριά»!.

16 November 1973: Newspaper front page
Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Μακεδονία», το οποίο αναφέρεται στην εξέγερση του Πολυτεχνείου αλλά και στην κατάληψη του Πανεπιστημίου Πατρών. Παρασκευή 16 Νοεμβρίου 1973.

Λίγα λεπτά πριν τις 3 π.μ., το τανκ που βρισκόταν απέναντι από την πύλη του Πολυτεχνείου, αρχικά οπισθοχώρησε και ύστερα κινήθηκε με ορμή εναντίον της. Βλέποντάς το αυτό, ο εκφωνητής του ραδιοφωνικού σταθμού Δημήτρης Παπαχρήστος, ίσως σε μια απέλπιδα προσπάθεια να πείσει τον χειριστή του τανκ να αψηφήσει τις εντολές των ανωτέρων του, ξεκίνησε με συγκίνηση να απαγγέλει τον Ελληνικό Εθνικό Ύμνο, «το αιώνιο σύμβολο της ελευθερίας» όπως τον χαρακτήρισε.

Τον τανκ όμως δεν σταμάτησε.  Τουναντίον έπεσε με δύναμη και κατεδάφισε την κεντρική πύλη του περιβόλου.

Σχετικά με την συγκλονιστική αυτή στιγμή της σύγχρονης Ελληνικής ιστορίας, ο φωτορεπόρτερ της εποχής Τέλης Σαρρηκώστας που ήταν παρόν στα γεγονότα, ανέφερε τα εξής: «Η εισβολή του τανκς στο Πολυτεχνείο ήταν τόσο ξαφνική που με έπιασε κι εμένα εξ απήνης. Δεν περίμενα να εισβάλει. Αντιθέτως, όταν γύρισε την κάννη του κανονιού προς τα πίσω και κάνοντας όπισθεν πηγαίνοντας στο απέναντι πεζοδρόμιο, νόμιζα ότι πήρε εντολή να αποχωρήσει από το σημείο. Αυτός, όμως, είχε πάρει εντολή να χτυπήσει με όση δύναμη διέθετε το άρμα, πέφτοντας πάνω στην κύρια είσοδο και στα παιδιά που ήταν κρεμασμένα πάνω στα κάγκελα της κεντρικής πύλης. Πρόλαβα και τράβηξα τρία καρέ…».

17 November 1973: A tank in front of the entrance of Athens Technical University
Το στρατιωτικό τανκ στην οδό Πατησίων τις πρώτες πρωινές ώρες της 17ης Νοεμβρίου 1973, λίγα λεπτά προτού ρίξει την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου (στο βάθος).

Ένα μυστήριο παραμένει και σχετικά με το τι ακριβώς ακολούθησε αμέσως μετά την πτώση της κεντρικής πύλης από το τανκ. Σύμφωνα με την πιο διαδεδομένη εκδοχή οι εξαγριωμένοι αστυνομικοί, στρατιώτες, Εσατζήδες και χουντικοί παρακρατικοί μπήκαν στο Πολυτεχνείο με γκλοπ και μεγάλα στυλιάρια και ξεκίνησαν να χτυπάνε ανελέητα όποιον συναντούσαν στο διάβα τους.

Από την πλευρά τους οι φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο κεντρικό προαύλιο του Πολυτεχνείου ψάλλοντας τον Εθνικό Ύμνο (ας διαβαστεί αυτό από κάποιους σύγχρονους δήθεν συνεχιστές της εξέγερσης του ’73, οι οποίοι πιστεύουν ότι αποδίδουν φόρο τιμής καίγοντας σημαίες).

Κρίνεται πάντως αναγκαίο να σημειώσουμε ότι, σε αντίθεση με την ευρέως θεμελιωμένη άποψη, όλες οι πολιτικά ουδέτερες αναφορές στα γεγονότα, οι επίσημες δικαστικές εκθέσεις, οι περιγραφές όσων τα έζησαν από κοντά, αλλά ακόμα και η μελέτη των καταλόγων των θυμάτων του Πολυτεχνείου, καταλήγουν στο συμπέρασμα πως οι άνδρες των ειδικών δυνάμεων (Λ.Ο.Κ. και πεζοναύτες) που παρευρίσκονταν, όχι μόνο προσπαθούσαν να εμποδίσουν τους αστυνομικούς και τους παρακρατικούς να βιαιοπραγήσουν εναντίον των φοιτητών, αλλά οδήγησαν και τους τελευταίους με ασφάλεια εκτός του κτιρίου μέσω της πύλης της οδού Στουρνάρη.

Οι μεγαλύτερες ακρότητες έγιναν ακριβώς σε εκείνο το σημείο, όπου τελείωνε και η επίβλεψη του στρατού. Διότι οι πολυάριθμοι αστυνομικοί που είχαν συγκεντρωθεί στα δύο πεζοδρόμια της Στουρνάρη, όντας έξω φρενών αφενός με τους «ταραξίες» και αφετέρου με τους στρατιώτες που δεν τους επέτρεπαν την αυθαίρετη άσκηση βίας στην οποία ήταν συνηθισμένοι, επέπεσαν πάνω στους αποχωρούντες φοιτητές βγάζοντας όλο το μένος και τη μισανθρωπία τους.

Ταυτόχρονα, συνάδελφοί τους με όπλα μεγάλου βεληνεκούς σκόρπιζαν τον θάνατο από τις ταράτσες των γειτονικών πολυκατοικιών. Πολλοί από τους διαδηλωτές αναζήτησαν καταφύγιο στα γύρω σπίτια, όπως σε εκείνο στην οδό Στουρνάρα 23, όπου διέμενε και τους περιέθαλψε η διάσημη τραγουδίστρια Σοφία Βέμπο.

Η είσοδος του σπιτιού της Σοφίας Βέμπο
Η είσοδος του σπιτιού της Σοφίας Βέμπο

Με το πρώτο φως της 17ης Νοεμβρίου του 1973 το κέντρο της Αθήνας, ιδίως δε οι δρόμοι και οι γειτονιές πέριξ του Πολυτεχνείου, θύμιζαν πεδίο αιματοβαμμένης μάχης. Τα πονεμένα ουρλιαχτά των σκόρπιων τραυματισμένων νέων, που κείτονταν κατάχαμα αβοήθητοι, είχαν αντικαταστήσει τώρα τις γεμάτες ζωή κι ελπίδα εκδηλώσεις των προηγούμενων ημερών.

Ομάδες ένστολων με μεγάλες μάνικες πίεσης είχαν αναλάβει να ξεπλύνουν τα συνθήματα από τους τοίχους, τα αίματα και όλα τα άλλα ίχνη του αγώνα και του θανάτου. Και κάθε σταγόνα νερού, έσβηνε και μια σταγόνα Ιστορίας!

στ) Οι νεκροί του Πολυτεχνείου.

Ένα θέμα, το οποίο έχει απασχολήσει επανειλημμένα την κοινή γνώμη σχετικά με το Πολυτεχνείο, είναι ο πραγματικός αριθμός των θυμάτων κατά τη διάρκεια των γεγονότων, καθώς και το αν υπήρξαν νεκροί εντός του περιβόλου του κτιρίου. Σύμφωνα με την πρώτη επίσημη καταγραφή, η οποία συντάχθηκε τον Οκτώβριο του 1974, εντοπίστηκαν δεκαοκτώ (18) επίσημοι ή πλήρως βεβαιωθέντες νεκροί και δεκαέξι (16) ακόμα άγνωστοι «βασίμως προκύπτοντες».

Ένα χρόνο πιο μετά όμως, ο αντιεισαγγελέας εφετών κ. Ζαγκίνης Ιωάννης αναφέρθηκε σε εικοσιτρείς (23) επώνυμους νεκρούς, ενώ κατά τη δίκη των πρωταιτίων της καταστολής που ακολούθησε (1975) προστέθηκε ένας ακόμα. Συνολικά, το Εθνικό Ίδρυμα Έρευνας δίνει τον αριθμό των εικοσιτεσσάρων (24) επώνυμων νεκρών και δεκαέξι (16) αγνώστων στοιχείων (συνολικά 40 θύματα), ωστόσο φαίνεται πως υπάρχουν και περιπτώσεις δολοφονίας που δεν έχουν συνδεθεί με την εξέγερση.

Πέραν των νεκρών, σύμφωνα με την προκαταρκτική έρευνα που διενήργησε ο εισαγγελέας κ. Τσεβάς Δημήτριος το 1974, 1.103 άτομα διακομίστηκαν πιστοποιημένα στις κλινικές και τα νοσοκομεία της πρωτεύουσας, ωστόσο νεότερες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για άνω των δύο χιλιάδων (2.000) νοσηλευμένων και μη τραυματιών.

Παρόμοια απόκλιση παρουσιάζει και ο αριθμός των συλλήψεων, οι οποίες ακόλουθα με την αρχική ανακοίνωση της Αστυνομίας ήταν οκτακόσιοι σαράντα (840), αλλά στις ανακρίσεις των αξιωματικών κατά τη Μεταπολίτευση ο αριθμός τους ανέβηκε στις 2.100-2.400.

Λεωφόρος Πατησίων: Ομάδα διαδηλωτών απομακρύνει πληγωμένο σύντροφό της από το χώρο του Πολυτεχνείου.
Λεωφόρος Πατησίων: Ομάδα διαδηλωτών απομακρύνει πληγωμένο σύντροφό της από το χώρο του Πολυτεχνείου.

Κι ερχόμαστε τώρα στο άλλο μεγάλο ερώτημα: Υπήρξαν νεκροί μέσα στο χώρο του Πολυτεχνείου; Η αλήθεια είναι πως εξετάζοντας τον αναφερόμενο τόπο θανάτου των 24 επώνυμων νεκρών της εξέγερσης, διαπιστώνουμε ότι κανένας τους δεν φέρεται να έχει σκοτωθεί εντός του ακαδημαϊκού περιβόλου, αλλά στις συγκρούσεις που έλαβαν χώρα στους γύρω δρόμους και τις όμορες περιοχές της Αθήνας.

Δεν πρέπει ωστόσο να ξεχνάμε ότι υπάρχει κι ένας διόλου αμελητέος αριθμός δεκαέξι (16) ανώνυμων θυμάτων, κάποια από τα οποία θα μπορούσαν να έχουν βρει το θάνατο εντός του Πολυτεχνείου. Οι επίσημες εκθέσεις αναφέρουν ότι κατά την εισβολή του τανκ, οι μόνες απώλειες ήταν… δύο αυτοκίνητα που βρίσκονταν σταθμευμένα πίσω από την πύλη, ενώ από τα συντρίμμια που εκτοξεύθηκαν κατά την πρόσκρουση τραυματίστηκε σοβαρά η φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου (συντριπτικά κατάγματα στα πόδια).

Σύμφωνα πάντως με το πόρισμα της έρευνας του κ. Τσεβά, το ενδεχόμενο κατά την είσοδο του άρματος να συνεθλίβησαν δύο-τρεις (2-3) φοιτητές, που ήταν σκαρφαλωμένοι πάνω στην πύλη, είναι «λίαν πιθανό αλλά ανεπιβεβαίωτο». Κατά την γνώμη μας, ελάχιστη σημασία έχει το ακριβές σημείο όπου σκοτώθηκε καθένα από τα θύματα.

Εκείνο που είναι πιο σημαντικό και πρέπει όλοι να θυμόμαστε είναι ότι υπήρξαν πράγματι νεκροί κατά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, άοπλοι ήρωες που έδωσαν τη ζωή τους αγωνιζόμενοι για ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη.

The Polytechnic area after the tank invasion, on the morning of November 17, 1973. In the foreground, among the other debris, are the two cars destroyed at the entrance of the tanks.
Ο περίβολος του Πολυτεχνείου μετά την εισβολή του τανκ, το πρωί της 17ης Νοεμβρίου 1973. Σε πρώτο πλάνο, ανάμεσα στα άλλα συντρίμμια, φαίνονται τα δύο αυτοκίνητα που καταστράφηκαν κατά την είσοδο του άρματος μάχης.

Ακολουθεί αλφαβητικός ονοματικός κατάλογος των 24 επώνυμων θυμάτων:

  1. Αργυροπούλου Αικατερίνη σύζυγος Αγγελή, 76 ετών,
  2. Γεριτσίδης Γεώργιος του Αλεξάνδρου, 47 ετών,
  3. Θεοδώρας Δημήτρης του Θεοφάνους, 5 ετών,
  4. Καραγεώργης Στυλιανός του Αγαμέμνονος, 19 ετών,
  5. Καράκας Αλέξανδρος Βασίλειος (Μπασρί), 43 ετών,
  6. Καραμανής Μάρκος του Δημητρίου, 23 ετών,
  7. Κολινιάτης Ευστάθιος, 47 ετών,
  8. Κομνηνός Διομήδης του Ιωάννη, 17 ετών,
  9. Κοντομάρης Σπυρίδων του Αναστασίου, 57 ετών,
  10. Κούμπος Ανδρέας του Στέργιου, 63 ετών,
  11. Κυριακόπουλος Δημήτριος του Αντωνίου, 35 ετών,
  12. Μαρίνος Σπύρος του Διονυσίου, επονομαζόμενος Γεωργαράς, 31 ετών,
  13. Μαρκούλης Νικόλαος του Πέτρου, 24 ετών,
  14. Μικρώνης Ιωάννης του Αγγέλου, 22 ετών,
  15. Μιχαήλ Σωκράτης, 57 ετών,
  16. Μπεκιάρη Βασιλική του Φωτίου, 17 ετών,
  17. Μυρογιάννης Μιχαήλ του Δημητρίου, 20 ετών,
  18. Παντελεάκης Κυριάκος του Δημητρίου, 44 ετών,
  19. Παπαθανασίου Αλέξανδρος του Σπυρίδωνος, 59 ετών,
  20. Παπαϊωάννου Δημήτριος, 60 ετών,
  21. Σαμούρης Γεώργιος του Ανδρέα, 22 ετών,
  22. Σπαρτίδης Αλέξανδρος του Ευστρατίου, 16 ετών,
  23. Τόριλ Μαργκρέτα Ενγκελαντ, 22 ετών,
  24. Φάμελλος Βασίλειος του Παναγιώτη, 26 ετών.
Twenty-four (24) identified dead at the University's rebellion.
Οι εικοσιτέσσερις (24) ταυτοποιημένοι νεκροί της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

Από τα 24 άτομα που αναφέρονται παραπάνω, τρεις (3) έως πέντε (5) φονεύθηκαν σε δρόμους και στενά των Εξαρχείων. Πιο συγκεκριμένα πρόκειται για τους:

  • Κυριακόπουλο Δημήτριο του Αντωνίου, ετών 35, με καταγωγή από τα Καλάβρυτα Αχαϊας, οικοδόμο, κάτοικο Περιστερίου Αττικής. Τις τελευταίες ώρες της 16ης Νοεμβρίου 1973 βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή του Πολυτεχνείου (Εξάρχεια;), όπου προσβλήθηκε αρχικά από δακρυγόνα κι έπειτα ξυλοκοπήθηκε βάναυσα από αστυνομικούς που έφεραν γκλοπ και συμπαγείς ράβδους. Υπέστη οξεία ρήξη αορτής και πέθανε τρεις μέρες αργότερα (19.11.1973) μέσα σε αφόρητους πόνους, καθώς διακομιζόταν στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ερυθρού Σταυρού.
  • Μαρίνο Σπύρο του Διονυσίου, τον επονομαζόμενο «Γεωργαρά», ετών 31, ιδιωτικό υπάλληλο από την Εξωχώρα Ζακύνθου. Χτυπήθηκε βάναυσα από τους αστυνομικούς στην ίδια επίθεση με τον προηγούμενο, την νύχτα της 16ης Νοεμβρίου, στις γειτονιές πέριξ του Πολυτεχνείου (Εξάρχεια;). Τα αλλεπάλληλα χτυπήματα από τις αστυνομικές ράβδους, του προκάλεσαν θανάσιμες κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Πέθανε τη Δευτέρα, 19.11.1973, στο Θεραπευτήριο Πεντέλης, έπειτα από οξύ αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και ενταφιάστηκε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Ζάκυνθο, όπου έγινε και τελετή προς τιμήν του, στις 9.9.1974.
  • Μιχαήλ Σωκράτη, ετών 57, εμπειρογνώμονα ασφαλιστικής εταιρείας και κάτοικο Περιστερίου Αττικής, ο οποίος προσβλήθηκε από δακρυγόνα αέρια στις 16.11.1973, μεταξύ 9 μ.μ. και 10.30 μ.μ., στην περιοχή ανάμεσα στις οδούς Σόλωνος και Μπουμπουλίνας. Τα τοξικά αέρια που εισέπνευσε, του προκάλεσαν απόφραξη της αριστερής στεφανιαίας αρτηρίας. Ημιθανής μεταφέρθηκε εσπευσμένα στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ερυθρού Σταυρού, όπου και κατέληξε.
  • Μυρογιάννη Μιχαήλ του Δημητρίου, ετών 20, ηλεκτρολόγο με καταγωγή από τη Μυτιλήνη. Δολοφονήθηκε εν ψυχρώ τα ξημερώματα της 17ης ή τις μεσημεριανές ώρες της 18ης Νοεμβρίου 1973 στη διασταύρωση των οδών Πατησίων και Στουρνάρη από τον χουντικό συνταγματάρχη του Στρατού ξηράς, Νικόλαο Ντερτιλή. Υπάρχουν δύο διαφορετικές εκδοχές σχετικά με τον θάνατό του. Η μία προέρχεται από μαρτυρία του Μίμη Τραϊφόρου, συζύγου και συνεργάτη της τραγουδίστριας Σοφίας Βέμπο:

«Περί ώραν 2:15 της Κυριακής 18/11/1973 ευρισκόμουν εις το μπαλκόνι του σπιτιού μου επί της οδού Πατησίων και αντελήφθην έναν νεαρό άνδρα, ύψους περίπου 1,80 μ. με μακριά μαλλιά, να κατέρχεται την οδόν Στουρνάρη, ήσυχος και αδιάφορος. Καθώς είχεν φθάσει εις το μέσον της διασταυρώσεως των άνω οδών, φαίνεται ότι κάποιος από το Πολυτεχνείο του φώναξε κάτι, εγώ δεν άκουσα τίποτε, αλλά το συμπεραίνω, διότι τον είδα να επιταχύνη το βήμα του και στον τρίτο – τέταρτο βηματισμό του άκουσα δύο πυροβολισμούς.

Εκ των υστέρων έμαθα ότι ο ανωτέρω αποβιώσας ωνομάζετο Μυρογιάννης, υιός θυρωρού, ο οποίος πήγαινε να επισκεφθή τον πατέρα του εις κάποιαν πολυκατοικίαν επί της οδού Γ΄ Σεπτεμβρίου. Ο πατέρας του επεσκέφθη την σύζυγόν μου, Σοφίαν Βέμπο, και της άφηκε μιαν φωτογραφίαν του νεκρού με αφιέρωσιν, εγώ έλειπα κατά την επίσκεψιν του ανωτέρω».

Sofia Vebo on the balcony of her home in Stournari 23.
Η Σοφία Βέμπο στο μπαλκόνι του σπιτιού της, στην Στουρνάρη 23.

Η άλλη εκδοχή προκύπτει από την κατάθεση του 21χρονου τότε Αντωνίου Αγριτέλλη, ο οποίος εκείνη την περίοδο εκπλήρωνε τη στρατιωτική του θητεία ως οδηγός του Ντερτιλή:

«Την Παρασκευή το απόγευμα (16ης Νοεμβρίου) τον παρέλαβα από το σπίτι του και τον μετέφερα με το τζιπ στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών στην οδό Σταδίου 10, γύρω στις 7 το βράδυ. Κατά τις 10 η ώρα βγήκε ο Ντερτιλής μαζί με κάποιον ανώτερο αξιωματικό της Αστυνομίας και έφυγαν. Πότε επέστρεψαν δεν τους αντελήφθην.

Στις 4 ή 4:30 ξημερώνοντας Σάββατο παρέλαβα τον Ντερτιλή και τον μετέφερα από την ΑΣΔΕΝ στο Πολυτεχνείο με το τζιπ. Σταμάτησα κοντά στην κατεστραμμένη πύλη, ο Ντερτιλής κατέβηκε και συζητούσε με κάποιον αξιωματικό της Αστυνομίας. Ξαφνικά αντελήφθην φασαρία και φωνές προς τη μεριά της διασταύρωσης Πατησίων και Στουρνάρα. Παρετήρησα ότι αστυφύλακες έδερναν έναν νεαρό. Ξαφνικά αυτός κατόρθωσε να αποσπασθεί από τους αστυφύλακες.

Τότε ο Ντερτιλής, που μόλις είχε αντιληφθεί το επεισόδιο, έβγαλε από το μπουφάν του το περίστροφό του και πυροβόλησε χωρίς να πολυσκεφθεί. Ο νεαρός έπεσε σαν κοτόπουλο. Έμεινε επί τόπου ακριβώς στην διασταύρωση Πατησίων και Στουρνάρα, προς την πλευρά της Ομόνοιας. Εγώ φαντάστηκα ότι του έριξε στα πόδια και περίμενα να κινηθεί. Όταν όμως είδα να σχηματίζεται μια λίμνη από αίμα και μια μικρή άσπρη λιμνούλα από μυαλά, κατάλαβα ότι τον πυροβόλησε στο κεφάλι και ήταν ήδη νεκρός.

Μετά, σαν να μη συνέβαινε τίποτα, μπήκε στο τζιπ και κτυπώντας με στην πλάτη, μου είπε «με παραδέχεσαι ρε; Σαράντα πέντε χρονών άνθρωπος και με τη μια τον πέτυχα στο κεφάλι». Εγώ τα είχα χάσει και ήμουνα φοβερά ταραγμένος και φοβισμένος. Συνεχίσαμε προς την Πατησίων και φθάσαμε στο Μουσείο…»

Army's officer Nikolaos Dertilis walks in with a handgun just moments after the murder of 20-year-old Michalis Myrogiannis.
Ο χουντικός αξιωματικός του Στρατού ξηράς Νικόλαος Ντερτιλής βαδίζει με το περίστροφο στο χέρι λίγες μόλις στιγμές μετά τη δολοφονία του 20χρονου Μιχάλη Μυρογιάννη.

Οι περιγραφές του Αγριτέλλη ταιριάζουν με τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, όταν οι συγκεντρωμένες στην οδό Στουρνάρα αστυνομικές δυνάμεις επιτέθηκαν με βία στους αποχωρούντες από το Πολυτεχνείο φοιτητές.

Μετά την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ο Νικόλαος Ντερτιλής καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη και πέθανε στη φυλακή στις 28 Ιανουαρίου του 2013 σε ηλικία 93 ετών. Παρόντες στην κηδεία του υπήρξαν πολλά μέλη και βουλευτές του νεοναζιστικού κόμματος της Χρυσής Αυγής, όπως ο Ηλίας Κασιδιάρης, ο Ηλίας Παναγιώταρος, ο Κωνσταντίνος Μπαρμπαρούσης κ.α.

  • Σαμούρη Γεώργιο του Ανδρέα, ετών 22, φοιτητή Παντείου με καταγωγή από την Πάτρα. Τραυματίστηκε σοβαρά στον τράχηλο στις 16.11.1973 και περί τις 24.00 από πυρά της αστυνομίας, ενώ βρισκόταν στη διασταύρωση των οδών Ζωσιμάδων και Καλλιδρομίου στα Εξάρχεια. Άφησε την τελευταία του πνοή στο πρόχειρο ιατρείο που είχε στηθεί εντός του Πολυτεχνείου.

Ο επίσημος ετήσιος εορτασμός της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και των θυμάτων της κάθε 17 Νοεμβρίου καθιερώθηκε μεταπολιτευτικά, το 1981, από την νεοεκλεγείσα τότε κυβέρνηση του Π.Α.Σ.Ο.Κ. Σημαντικό ρόλο στην νομική αναγνώριση της επετείου και των συνοδών της εκδηλώσεων, διαδραμάτισαν οι βάναυσες δολοφονίες του Κύπριου φοιτητή της Νομικής Σχολής Ιάκωβου Κουμή (1956-1980) και της εργάτριας Σταματίνας Κανελλοπούλου (1960-1980) από τις αστυνομικές δυνάμεις των Μ.Α.Τ. κατά τη διάρκεια της πορείας για την επέτειο του Πολυτεχνείου της προηγούμενης χρονιάς (1980).

Τα γεγονότα του Νοεμβρίου του 1973 αποτέλεσαν σταθμό για τη διαμόρφωση της ιστορικής ταυτότητας της ελληνικής Αριστεράς, η οποία σε βάθος δεκαετιών τα έχει αναδείξει σε κορυφαίο παράδειγμα αυθόρμητης επανάστασης εναντίον του αυταρχισμού.

Επιλέξαμε να κλείσουμε την αναφορά μας στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, με το κείμενο της συγκινητικής επιστολής, που συνέταξε η μητέρα του Μιχάλη Μυρογιάννη ενόψει της 10ης επετείου της ιστορικής εξέγερσης:

Πριν 10 χρόνια, αυτή τη μέρα, είχα κι εγώ ένα παλικάρι, που έφυγε να πάει στο Πολυτεχνείο και από τότε δεν ξαναγύρισε . Θυμάμαι τα τελευταία του λόγια: « Μάνα , πόσο όμορφη είναι η ζωή. Μάνα, τι ωραία λόγια έχει ο Εθνικός μας Ύμνος».

Κι όταν του είπα, μη βγεις αγόρι μου σήμερα, μου απάντησε με το τραγούδι: «Κράτα, μάνα, και θα γίνει το μεγάλο πήδημα, λευτεριά και ρωμιοσύνη είναι αδέρφια δίδυμα» .

Θυμάμαι και κάτι ακόμα: Εκείνο το πρωί όσες φορές έπαιρνα νερό, κι έβγαινα στην αυλή να ποτίσω τις γλάστρες με τα λουλούδια, έτρεχε και με φιλούσε. Τότε δεν μπορούσα να εξηγήσω το γιατί. Τα δεχόμουν όλα αμίλητη και περήφανη. Τώρα ξέρω γιατί. Τώρα που έχω μείνει με ένα χαρτί στο χέρι που λέει: «Διαμπερές τραύμα στο κεφάλι, βληθείς δια πυροβόλου όπλου, έξοδος εγκεφαλικής ουσίας».

Κι όταν πια η μοναξιά, η πίκρα, ο πόνος, γίνονται αγανάκτηση, είναι σαν να ακούω τη φωνή του να μου λέει: «Μάνα, δεν πέθανα. Το αίμα μου σας ελευθέρωσε». Και τότε σκέπτομαι και ευχαριστώ όλους εκείνους που τον τίμησαν και τον τιμούν με οποιοδήποτε τρόπο. Και βλέπω τη μορφή της προτομής του, που βρίσκεται στη Μυτιλήνη, να μου χαμογελά».

The marble bust of Michalis Myrogiannis in his hometown, Mytilene.
Η μαρμάρινη προτομή του Μιχάλη Μυρογιάννη στην ιδιαίτερη πατρίδα του, Μυτιλήνη.

Οι μεγάλες απεργίες ενάντια στον Νόμο 330 ή «Νόμο Λάσκαρη» (25 Μαϊου 1976).

Στα 1975 και 1976 η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, επιχειρούσε να καταστείλει με κάθε μέσο τη συγκρότηση εργοστασιακών σωματείων και να θέσει τέρμα στις άγριες εργατικές κινητοποιήσεις, που συνεχίζονταν αμείωτες τα πρώτα χρόνια μετά την πτώση της Δικτατορίας. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας, ο υπουργός Εργασίας Κώστας Λάσκαρης υπογράφει τον νόμο 330/76, ακόλουθα με τον οποίο οι απεργίες θεωρούνταν νόμιμες μόνο εάν αφορούσαν μισθολογικά θέματα και αποκλειστικά στην περίπτωση που κηρύσσονταν από επίσημα (αναγνωρισμένα) σωματεία.

Σε κάθε άλλη περίπτωση (π.χ. απολύσεις, συμπαράσταση κλπ.), οι απεργίες και οποιεσδήποτε άλλες εργατικές κινητοποιήσεις απαγορεύονταν ρητά. Ο νόμος 330, που έμεινε στην ιστορία ως «νόμος Λάσκαρη» και συν τοις άλλοις νομιμοποιούσε το προσωρινό κλείσιμο (λοκ άουτ) μιας επιχείρησης από τον εργοδότη ως αντίποινα για την απεργία των εργαζομένων, έγινε εργαλείο γενικευμένων διώξεων εναντίον των συνδικαλιστών.

Ως απάντηση, ο Μάιος του 1976 σημαδεύεται από γενικευμένες εργατικές απεργίες και πορείες διαμαρτυρίας, οι  οποίες θα κορυφωθούν στις 24 και 25 του ίδιου μήνα. Εντωμεταξύ, το βράδυ της Παρασκευής 30 Απριλίου, ο 16χρονος μαθητής Ισίδωρος (Σιδέρης) Ισιδωρόπουλος χτυπήθηκε θανάσιμα από διερχόμενο αμάξι κοντά στην οδό Πειραιώς, καθώς προσπαθούσε να ξεφύγει από αστυνομικούς που είχαν αποστολή τη σύλληψη όσων κολλούσαν αφίσες σχετικές με τη συγκέντρωση για την εργατική Πρωτομαγιά στην Πλατεία Κοτζιά.

Ο έφηβος ξεψύχησε την επόμενη μέρα (1η Μαϊου 1976) το πρωί στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών, γεμίζοντας με οργή την ήδη αγανακτισμένη εργατική τάξη της πρωτεύουσας. Η 48ωρη απεργία που έλαβε χώρα στις 24 και 25 Μαϊου συγκέντρωσε περίπου 500.000 εργαζόμενους, σημειώνοντας επιτυχία 80%-100%.

Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες απεργιακές κινητοποιήσεις στην Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Τουλάχιστον 100.000 διαδηλωτές πήραν μέρος στη γενική συγκέντρωση στην Αθήνα και οι συγκρούσεις με τις αστυνομικές δυνάμεις δεν άργησαν να ξεσπάσουν…

Οι πιο βίαιες οδομαχίες εγκαινιάστηκαν περί τις 9 το πρωί της 25ης Μαϊου, όταν η μεγάλη πορεία των απεργών προσπάθησε να φτάσει έξω από τη Βουλή και το Υπουργείο Εργασίας. Από τη λεωφόρο Πειραιώς μπαίνουν στη Σταδίου, όπου στο ύψος της οδού Πεσματζόγλου τους περιμένουν τεράστιες δυνάμεις κρανοφόρων ενισχυμένες με δεκάδες αύρες (θωρακισμένα οχήματα της Αστυνομίας για την καταστολή των διαδηλώσεων). Σύντομα ξεσπούν οδομαχίες, οι οποίες εξαπλώνονται σε όλο το κέντρο της Αθήνας.

Στις οδούς Αθηνάς, Αιόλου και Αριστείδου, καθώς και στις πλατείες Κοτζιά και αγίων Θεοδώρων, οι διαδηλωτές στήνουν τα πρώτα οδοφράγματα, τα οποία ενισχύουν αργότερα με ιδιωτικά αυτοκίνητα. Στην οδό Λυκούργου κυριεύεται και τοποθετείται ως οδόφραγμα ένα περιπολικό. Οι εξεγερμένοι, παρ’ ότι αρχικά ανάγκασαν κάποια τμήματα να οπισθοχωρήσουν, αρχίζουν σιγά-σιγά να καταβάλλονται από τη βροχή των δακρυγόνων.

Είναι η ίδια ώρα που στην Αιόλου, μπροστά από τον «Κατράντζο», μία αστυνομική αύρα ανεβαίνει στο πεζοδρόμιο και τραυματίζει θανάσιμα την μικροπωλήτρια Αναστασία Τσιβίκα, η οποία ξεψυχάει λίγο αργότερα.

Police officers brutally beat a striking demonstrator during labor protests on May 24 and 25, 1976 against Law 330/76.
Αστυνομικοί ξυλοκοπούν βάναυσα απεργό διαδηλωτή κατά τη διάρκεια των εργατικών κινητοποιήσεων της 24ης και 25ης Μαϊου του 1976 ενάντια στον νόμο 330/76.

Με μεγάλη δυσκολία οι διαδηλωτές απωθούνται από την οδό Σταδίου και τους δρόμους προς το Σύνταγμα και συγκεντρώνονται στην Ομόνοια, απ’ όπου ύστερα από νέα έφοδο της Αστυνομίας με αύρες που εκτόξευαν δακρυγόνα δημιουργούν ένα καινούριο μέτωπο, το οποίο εκτεινόταν από την οδό Κωνσταντινουπόλεως μέχρι το Πολυτεχνείο και την Πλατεία Κάνιγγος.

Τα γειτονικά Εξάρχεια γίνονται τώρα το κύριο ορμητήριο των εξεγερμένων εργατών. Μεγάλες φωτιές ανάβονται ώστε να αντιμετωπιστούν τα δακρυγόνα και ακολουθούν άγριες συμπλοκές με πέτρες και τούβλα στην 3ης Σεπτεμβρίου, όπου ακινητοποιημένα λεωφορεία με σκασμένα λάστιχα χρησιμοποιούνται ως οδοφράγματα.

Οι επιχειρήσεις των Μ.Α.Τ. να απωθήσουν τους διαδηλωτές από την συγκεκριμένη οδό αποτυγχάνουν, ενώ η ορμή μιας μεγάλης επίθεσης χιλιάδων απεργών στην Πατησίων αναγκάζει τις αστυνομικές δυνάμεις που στάθμευαν εκεί να υποχωρήσουν κακής κακώς. Παρόμοια ήταν η εξέλιξη των συγκρούσεων και στις οδούς Λένορμαν και Αχιλλέως, όπου μάλιστα είχαν στηθεί οδοφράγματα επάνω στις σιδηροδρομικές γραμμές με αποτέλεσμα να ακινητοποιηθούν δύο τρένα και να χρησιμοποιηθούν για κάλυψη.

Οι οδομαχίες συνεχίστηκαν έως αργά τη νύχτα, με τους απεργούς να ελέγχουν πλήρως τις οδούς Μπενάκη, Βερανζέρου, Κάνιγγος, Χαλκοκονδύλη, Πατησίων και όλα τα Εξάρχεια. Δεκάδες απεργοί και αστυνομικοί τραυματίστηκαν, ενώ εκατόν πενήντα (150) διαδηλωτές συνελήφθησαν.

Οι τριάντα επτά (37) εξ αυτών θα οδηγηθούν αργότερα στα δικαστήρια με βαριές κατηγορίες, όπως «θρασύτητα κατά της αρχής», «διατάραξη της κοινής ειρήνης», «πρόκληση κινδύνου με λιθοβολισμό» κ.ο.κ., με αποτέλεσμα οι τριάντα (30) να λάβουν ποινές από πέντε (5) μήνες έως δύο (2) χρόνια.

Για την ιστορία θα αναφέρουμε ότι ο νόμος 330/76 καταργήθηκε επί ΠΑΣΟΚ το 1982 από τον τότε Υπουργό Εργασίας, Απόστολο Κακλαμάνη, και αντικαταστάθηκε από τον νόμο 1264/83, ο οποίος ουσιαστικά γραφειοκρατικοποίησε τα εργατικά σωματεία. Όσο για τον υπουργό Κώστα Λάσκαρη, πέραν των «φιλεργατικών» και «φιλολαϊκών» ιδεών του, έμεινε στην ιστορία ως ο πολιτικός που αναγνώρισε επίσημα πως η Αθανασία Σάμαρη ή «Αγία Αθανασία» του Αιγάλεω συνομιλούσε πράγματι με την Παναγία…

Επιχείρηση «Αρετή»- 1η Κατάληψη Χημείου (9-14 Μαϊου 1985).

 Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, τα Εξάρχεια, είχαν αρχίσει να αναφέρονται ως «άβατο διαφθοράς και παρανομίας», «έδρα αντιεξουσιαστών και αμφισβητιών» και τόπος όπου σύχναζαν οι οπαδοί της «σατανικής» ροκ και πανκ μουσικής. Έτσι, τον Οκτώβριο του 1984 ο τότε Αρχηγός της Αστυνομίας, Εμμανουήλ Μποσινάκης, αποφάσισε να ηγηθεί μιας επιχείρησης με σκοπό την απαλλαγή της συνοικίας από τα «αντικοινωνικά αναρχικά στοιχεία».

Η επιχείρηση αυτή ονομάστηκε «Αρετή» και έφτασε στο αποκορύφωμά της τον Απρίλιο του 1985 με πλήθος συλλήψεων πολιτών –αναρχικών και μη- αλλά και ένα πρωτοφανές κλίμα αστυνόμευσης της περιοχής. Στις 9 του Μάη 1985 ο αντιεξουσιαστικός χώρος των Εξαρχείων οργάνωσε συγκέντρωση διαμαρτυρίας στην κεντρική πλατεία έχοντας ως αίτημα την απομάκρυνση της αστυνομίας από τα Εξάρχεια. Ωστόσο, η τελευταία απαγόρευσε τη συγκέντρωση και ισχυρές δυνάμεις της περικύκλωσαν την πλατεία Εξαρχείων μην επιτρέποντας στον κόσμο να φτάσει σε αυτήν.

Το βίαιο ανθρωποκυνηγητό που ακολούθησε στους γύρω δρόμους, με ένα πογκρόμ συλλήψεων διαδηλωτών, ανάγκασε ένα ικανό τμήμα των τελευταίων να μπει στο Χημείο και να το μετατρέψει σε ορμητήριό του για τις επιθέσεις κατά των Μ.Α.Τ. και των Μ.Ε.Α.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας της 9ης Μαϊου, στην περιοχή γύρω από το Χημικό, λαμβάνουν χώρα σκληρές συγκρούσεις ανάμεσα στους αστυνομικούς και τους οχυρωμένους αντιεξουσιαστές, καθώς οι δυνάμεις και των δύο πλευρών ώρα με την ώρα ενισχύονταν σημαντικά. Δεκατέσσερα (14) άτομα συνελήφθησαν και παραπέμφθηκαν με βαριές κατηγορίες.

Το πρωί της επόμενης μέρας, 10 Μαϊου, οργανώθηκε συγκέντρωση στη Νομική και μια μεγάλη πορεία ξεκίνησε προς το αποκλεισμένο από τις αστυνομικές δυνάμεις Χημείο. Παρόμοιες συγκεντρώσεις και πορείες θα συνεχιστούν και τις επόμενες μέρες, μέχρι τις 13 του μηνός όταν, έπειτα από καίρια παρέμβαση του ήρωα της Αντίστασης Μανόλη Γλέζου, τα ΜΑΤ έλυσαν την στενή πολιορκία και επέτρεψαν στους καταληψίες να εξέλθουν ειρηνικά από το κτίριο και να ενωθούν με την πορεία, που τους ανέμενε στη διασταύρωση της οδού Ακαδημίας με τη Μαυρομιχάλη.

Για κάποιο διάστημα μετά τα συμβάντα ο Μ. Γλέζος θα βρίσκει καθημερινά επάνω στο γραφείο του ένα γαρύφαλλο, χωρίς κανείς να έχει δει εκείνον που το τοποθετούσε εκεί κάθε πρωί.

Την άλλη μέρα, 14 Μαϊου, οργανώθηκε στα Προπύλαια αντιεξουσιαστική συγκέντρωση με περισσότερους από πέντε χιλιάδες (5.000) συμμετέχοντες. Τα γεγονότα της πρώτης κατάληψης του Χημείου εξελίχθηκαν αναμφίβολα σε μια σπουδαία συμβολική νίκη για τον αναρχικό χώρο, ο οποίος από τότε κι έπειτα θα ενισχυθεί περεταίρω και θα αποτελέσει μια διακριτή και δυναμική ιδεολογικοπολιτική οικογένεια, που θα συνδεθεί αναπόσπαστα με τις τύχες και τα ιδεώδη των σημερινών Εξαρχείων.

Εικόνες από την πρώτη κατάληψη του Χημείου (9-13 Μαϊου 1985).

Δολοφονία Μιχάλη Καλτεζά- 2η Κατάληψη Χημείου (17-18 Νοεμβρίου 1985)

Michalis Kaltezas (June 19, 1970 - November 17, 1985), one of the many victims of police violence in modern Greece.
Ο Μιχάλης Καλτεζάς (19 Ιουνίου 1970- 17 Νοεμβρίου 1985), ένα από τα τόσα θύματα της αστυνομικής αυθαιρεσίας στη νεότερη Ελλάδα.

Όλα φαίνονταν να εκτυλίσσονται ομαλά κατά τη διάρκεια των ετήσιων επετειακών εκδηλώσεων για την εξέγερση του Πολυτεχνείου στις 17 Νοεμβρίου του 1975. Η καθιερωμένη πορεία προς την Αμερικανική Πρεσβεία τελείωσε σε γενικές γραμμές ομαλά, χάρη στην επιτυχή περιφρούρησή της από τους διοργανωτές. Μετά το τέλος της πορείας, το απόγευμα, κι ενώ οι διαδηλωτές αποχωρούσαν ειρηνικά, τέσσερις (4) αστυνομικοί κατέβηκαν από την κλούβα τους, που ήταν σταθμευμένη έξω από το Πολυτεχνείο στην οδό Στουρνάρη, και κατευθύνθηκαν προς την πλατεία των Εξαρχείων.

Οι τρεις εξ αυτών μπήκαν στο σουβλατζίδικο «Royal» και ο τελευταίος, μαζί με έναν φίλο του στρατιωτικό, στο γειτονικό ζαχαροπλαστείο με το όνομα «Maronita». Προφανώς, η κίνηση αυτή των αστυνομικών δεν ήταν τυχαία εφόσον, όπως είδαμε παραπάνω, τον Μάιο του ίδιου έτους είχαν προηγηθεί εκτεταμένες αναταραχές και συγκρούσεις μεταξύ αναρχικών και Αστυνομίας στην περιοχή των Εξαρχείων.

Η επιλογή τους λοιπόν να δειπνήσουν σε μαγαζιά, τα οποία βρίσκονταν ακριβώς επάνω στην πλατεία των Εξαρχείων, αποσκοπούσε αφενός στο να υπερτονίσει την κρατική επιβολή ακόμα και μέσα στην έδρα των αντιπάλων τους, και αφετέρου να προκαλέσει τον θυμό και την αντίδραση των αντιεξουσιαστών.

Πράγματι πολύ σύντομα μια ευάριθμη ομάδα αναρχικών, που ξεχώρισε τους αστυνομικούς από τις χαρακτηριστικές στολές και τα όπλα που κρέμονταν από τις ζώνες τους, περικύκλωσε το σουβλατζίδικο και άρχισε να τους βρίζει και να φωνάζει συνθήματα κατά της Αστυνομίας. Εκείνη την ώρα, ο αστυφύλακας που βρισκόταν στο διπλανό ζαχαροπλαστείο «Maronita», φαίνεται ότι έκρινε σκόπιμο να βγει έξω για μια επίδειξη της αστυνομικής δύναμης και να ζητήσει ταυτότητες ώστε να κάνει έλεγχο στους παρευρισκόμενους.

Τότε ένας από τους αντιεξουσιαστές κινήθηκε με ορμή εναντίον του, τον χτύπησε και έριξε κάτω το πηλίκιό του. Με τα πολλά, κι έπειτα από την παρέμβαση των ψυχραιμότερων, οι αστυνομικοί αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν κακήν κακώς προς την κλούβα τους, στη γωνία Στουρνάρη και Πατησίων. Εκεί ενώθηκαν με τους συναδέλφους τους, οι περισσότεροι εκ των οποίων, μαζί με τον επικεφαλής τους, παίζανε χαρτιά σε ένα διπλανό υπόγειο.

Λίγη ώρα αργότερα μια ομάδα αναρχικών, που είχε ακολουθήσει τους υποχωρούντες αστυνομικούς, επιτέθηκε με βόμβες μολότοφ εναντίον της αστυνομικής κλούβας. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο 15χρονος Μιχάλης Καλτεζάς. Αφού δέχθηκε αρκετές μολότοφ, το αστυνομικό όχημα άρχισε να καίγεται. Δύο-τρεις αστυνομικοί κατέβηκαν κάτω και πυροβόλησαν στον αέρα, με αποτέλεσμα οι αντίπαλοί τους να αρχίσουν να υποχωρούν προς την πλατεία Εξαρχείων.

Πρόκειται για τη στιγμή που ο αστυφύλακας Αθανάσιος Μελίστας γονάτισε μπροστά από την φλεγόμενη κλούβα, σημάδεψε και πυροβόλησε εναντίον των υποχωρούντων νεαρών. Η σφαίρα πέτυχε τον Μιχάλη Καλτεζά στο πίσω μέρος του κεφαλιού, στην βάση του κρανίου, κάτω από το δεξί του αυτί.

Λόγω της κοντινής απόστασης της βολής (περί τα 10-20 μ.), το φονικό βλήμα είχε αρκετή δύναμη ώστε να διαπεράσει τον κρανιακό θόλο το εφήβου και να ραγίσει το κόκαλο στο αριστερό μέρος του μετώπου του, χωρίς ωστόσο να εξέλθει από την άλλη πλευρά (τυφλό τραύμα). Ο Καλτεζάς έπεσε ακαριαία νεκρός στη διασταύρωση των οδών Στουρνάρη και Μπόταση. Ο φίλος του Ιωάννης Κανελλάκης, ο οποίος έτρεχε δίπλα του τη μοιραία στιγμή, δεν αντιλήφθηκε ότι ο σύντροφός του είχε πυροβοληθεί και προσπαθούσε μάταια να τον επαναφέρει.

Τότε όμως επενέβησαν οι αστυνομικοί, οι οποίοι άρχισαν να τον βρίζουν και να τον χτυπάνε με τα γκλοπ υποχρεώνοντάς τον να τραπεί σε φυγή. Ο Καλτεζάς μεταφέρθηκε εσπευσμένα στον Ευαγγελισμό, όπου διαγνώστηκε ο θάνατός του.

November 17, 1985: The lifeless body of 15-year-old Michalis Calteza at the intersection of Stournari and Mpotasi streets minutes after his murder.
17 Νοεμβρίου 1985: Το άψυχο σώμα του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά στη συμβολή των οδών Στουρνάρη και Μπόταση λίγα λεπτά μετά την δολοφονία του.

Η είδηση της στυγερής δολοφονίας διαδόθηκε αστραπιαία στα Εξάρχεια. Μέσα σε λίγα μόλις λεπτά χιλιάδες αγανακτισμένοι νέοι μετέτρεψαν το κέντρο της Αθήνας σε πεδίο μάχης, ενώ την επόμενη μέρα, 18 Νοεμβρίου, οργανώθηκε μια τεράστια πορεία διαμαρτυρίας. Κατά τη διάρκειά της, όλα τα τραπεζικά καταστήματα που βρίσκονταν στις οδούς Αιόλου και Σταδίου καταστράφηκαν ολοσχερώς και πυρπολήθηκαν από τους διαδηλωτές.

Εντωμεταξύ, ήδη από το προηγούμενο βράδυ, το κτήριο του Χημείου στην οδό Σόλωνος είχε καταληφθεί από εκατό (100) περίπου διαμαρτυρόμενους, οι οποίοι απαιτούσαν την παραδειγματική καταδίκη του αστυφύλακα Μελίστα. Ο χώρος γύρω από το Χημείο έγινε πεδίο σκληρών συγκρούσεων με τους καταληψίες να εξαπολύουν εναντίον των αστυνομικών δυνάμεων σφοδρό πετροπόλεμο και τις δυνάμεις καταστολής να απαντούν με δακρυγόνα.

Ο αστυνομικός κλοιός ήταν τόσο ασφυκτικός, που δεν επέτρεπε σε όσους ήθελαν να αποχωρήσουν, ενώ η δράση προβοκατόρων αστυνομικών και ασφαλιτών που παρίσταναν τους διαδηλωτές προκάλεσε την αγανάκτηση της ελληνικής κοινής γνώμης.

News of the murder of Calteza and the occupation of the Chemistry on the front cover of the newspaper "Ta Nea" on Monday, November 18, 1985.
Η είδηση της δολοφονίας του Καλτεζά και της κατάληψης του Χημείου στο εμπροσθόφυλλο της εφημερίδας «Τα Νέα» την Δευτέρα 18 Νοεμβρίου του 1985.

Η διάδοση της (βάσιμης) φήμης ότι οι οχυρωμένοι μέσα στο Χημείο νέοι είχαν κατασκευάσει εκρηκτικά, τα οποία ήταν αποφασισμένοι να χρησιμοποιήσουν εάν χρειαζόταν, υποχρέωσε τις Κρατικές Αρχές να ενεργήσουν με σκοπό την άμεση επίλυση της κατάστασης, ώστε να αποφευχθεί κάποια ενδεχόμενη τραγωδία.

Για τον λόγο αυτό, αλλά και για να αποφευχθούν περεταίρω καταστροφές, ο τότε πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Μιχάλης Σταθόπουλος, ύστερα από τηλεφωνική επικοινωνία του με τον πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου, αποφάσισε την άρση του πανεπιστημιακού ασύλου θέτοντας ως όρο στην Αστυνομία να μη συλληφθεί ούτε να κακοποιηθεί κανένας. Σε μια καταδρομική επιχείρηση, οι άνδρες της Αστυνομίας ανεβαίνουν με φορητή σκάλα και σπάνε τα τζάμια της οροφής του Χημείου, απ’ όπου εκτοξεύουν χημικά στο εσωτερικό του αναγκάζοντας τους καταληψίες να βγουν έξω με τα χέρια ψηλά.

Τότε οι αστυνομικοί αθέτησαν άνανδρα την υπόσχεση που είχαν δώσει στον πρύτανη και προχώρησαν σε 37 συλλήψεις. Ένα βιντεοσκοπημένο ντοκουμέντο της εποχής είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας της επεισοδιακής εκκένωσης του Χημείου, με τις δυνάμεις των Μ.Α.Τ. (τότε Μ.Ε.Α.) να ξυλοκοπούν άγρια και να συλλαμβάνουν τους άοπλους καταληψίες που επιχειρούν να βγουν με τα χέρια ψηλά από το κτίριο. Η δε άρση του πανεπιστημιακού ασύλου από τον κ. Σταθόπουλο, του προσέδωσε το –όχι ιδιαίτερα τιμητικό- προσωνύμιο «Ο πρύτανης των Μ.Α.Τ.».

Ίσως το μόνο του σφάλμα ήταν πως εκείνος, ένας καθόλα καλλιεργημένος και ευαίσθητος άνθρωπος, στηρίχτηκε στον λόγο και την καλή πίστη των άξεστων που στελεχώνουν διαχρονικά, κατά πλειοψηφία, τις δυνάμεις της Ελληνικής Αστυνομίας. Οι τελευταίοι μάλιστα φαίνεται πως δεν αρκέστηκαν μόνο στις βιαιοπραγίες εναντίον των νεαρών, αλλά ξέσπασαν το άμετρο μένος τους κι επάνω στον δημόσιο εξοπλισμό των εργαστηρίων της Σχολής προκαλώντας ανυπολόγιστες ζημιές.

Η δίκη-παρωδία του δολοφόνου Μελίστα έγινε τον Σεπτέμβριο του 1988. Εισαγγελέας υπήρξε ο ικανότατος κ. Μιχάλης Δέτσης, του οποίου όμως η ηθική ακεραιότητα δεν στάθηκε ικανή να δικαιώσει την οικογένεια του αδικοχαμένου Καλτεζά. Γραμμή υπεράσπισης του συνηγόρου υπεράσπισης, Αλέξανδρου Λυκουρέζου, ήταν πως ο κατηγορούμενος πυροβόλησε ευρισκόμενος σε θέση άμυνας και σε κατάσταση ταραχής, καθώς αν δεν το έπραττε θα τον έκαιγαν ζωντανό.

Ο ίδιος δε ο Μελίστας υποστήριξε ότι δεν πυροβόλησε επίτηδες τον 15χρονο, αλλά έριξε μέσα από την κλούβα και η σφαίρα κατέληξε στο κεφάλι του θύματος αφού εξοστρακίστηκε (σας θυμίζει κάτι;). Ωστόσο, η βαλιστική έρευνα δεν τον δικαίωσε: Αμφότεροι οι ιατροδικαστές Ν. Μπεναρδής και Χρ. Λευκίδης απεφάνθησαν ότι το θύμα πυροβολήθηκε ευθέως από τον κατηγορούμενο, ενώ παράλληλα η φορά του τραύματος από κάτω προς τα πάνω δείχνει ότι ο δράστης πυροβόλησε γονατιστός εκτός της κλούβας, όπως άλλωστε τον είδαν ορισμένοι αυτόπτες μάρτυρες.

Η δίκη συνεχίστηκε με καταθέσεις συναδέλφων του Μελίστα, ορισμένες από τις οποίες παρουσίαζαν τόσες αντιφάσεις, ώστε ο κ. Δέτσης διέταξε τη σύλληψη του αστυνομικού Δημητρίου Μαλάλα ως υπόπτου για ψευδομαρτυρία. Άλλες μαρτυρίες των συνηγόρων του Μελίστα ήταν σαφώς προσβλητικές απέναντι στον νεκρό έφηβο, όπως εκείνο το απαράδεκτο «Φορούσε σκουλαρίκι, άρα ήταν ροκάς και αναρχικός».

Το γενικό πόρισμα του Εισαγγελέα, ήταν περίπου εκείνο που διατύπωσε με δικά του λόγια σε νεότερη (2008) συνέντευξη σχετικά με την υπόθεση Μελίστα-Καλτεζά, ο δημοσιογράφος κ. Πάνος Σώκος: «Για μένα δεν έχει ελαφρυντικό κάποιος ο οποίος σηκώνει μπιστόλι απέναντι σε νέα παιδιά, τα οποία είναι και άοπλα».

Μάλιστα ο κ. Δέτσης προχώρησε και σε σκληρή επίπληξη του αστυνομικού σώματος λέγοντας: «Το τραγικό γεγονός θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Πως όμως, αφού η δύναμη της αστυνομίας είχε διαλυθεί; Οι μισοί κάθονταν στο καφενείο, οι άλλοι μισοί στο σουβλατζίδικο και ο επικεφαλής πηγαινοερχόταν στην τουαλέτα επειδή, λέει, είχε συχνοουρία…».

The murderer of Michalis Kalteza, police officer Athanasios Melistas.
Ο δολοφόνος του Μιχάλη Καλτεζά, αστυνομικός Αθανάσιος Μελίστας.

Η καταδικαστική απόφαση που πρότεινε ο Εισαγγελέας πλησίαζε την ανώτερη ποινή, από τη στιγμή που αναγνωρίστηκε στον κατηγορούμενο το ελαφρυντικό ότι βρισκόταν σε θέση άμυνας (12 χρόνια), και ήταν οκτώ (8) χρόνια φυλάκισης για τη δολοφονία του Καλτεζά κι επιπλέον ποινή για οπλοχρησία. Η ετυμηγορία του επταμελούς δικαστηρίου ωστόσο έληξε 4-3 υπέρ του Μελίστα, στον οποίο επιβλήθηκε η ελάχιστη ποινή των δυόμιση (2,5) συνολικά χρόνων φυλάκισης με αναστολή.

Η αδικαιολόγητη επιείκεια της δικαστικής απόφασης, ανάγκασε τον ίδιο τον Εισαγγελέα, κ. Δέτση, να υποβάλει Έφεση. Η επανεξέταση της υπόθεσης έγινε τον Ιανουάριο του 1990, ωστόσο το Εφετείο Αθηνών αθώωσε πλήρως τον Μελίστα (με 6 ψήφους υπέρ κι 1 κατά), ο οποίος τελικά δεν ταλαιπωρήθηκε συνολικά ούτε μία εβδομάδα στις φυλακές. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της δεύτερης αυτής δίκης, ο εισαγγελέας Εφετών κ. Παναγιώτης Ζαβολέας εκνευρισμένος από τις απεγνωσμένες κραυγές της μητέρας του θύματος, κ. Ζωής Καλτεζά, που εκλιπαρούσε για απόδοση δικαιοσύνης, διέταξε την απομάκρυνσή της από την δικαστική αίθουσα.

Την αθώωση του δολοφόνου αστυνομικού ακολούθησαν νέα επεισόδια στο κέντρο της Αθήνας με κατάληψη του Πολυτεχνείου.

ΥΣΤ. Τις ημέρες που ακολούθησαν την εν ψυχρώ δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά, ο υπουργός Εσωτερικών και Δημόσιας Τάξης Μένιος Κουτσόγιωργας και ο αναπληρωτής του Θανάσης Τσούρας υπέβαλαν τις παραιτήσεις τους για λόγους ευθιξίας, τις οποίες ωστόσο απέρριψε ο πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου. Επιπλέον, απομακρύνθηκαν προσωρινά από τα καθήκοντά τους ο Γεώργιος Ρωμοσιός, αρχηγός της Ελληνικής Αστυνομίας, ο Μανώλης Μποσινάκης, κλαδάρχης Ασφάλειας Τάξης, και ο Στέλιος Τζανάκης, γενικός διευθυντής της Αστυνομίας (Αττικάρχης), ώστε η διερεύνηση της υπόθεσης να προχωρήσει σε βάθος και να αποδοθούν ευθύνες στα σωστά πρόσωπα.

Στις 30 Νοεμβρίου, με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, επανήλθαν στις θέσεις τους οι δύο πρώτοι, σε αντίθεση με τον Στέλιο Τζανάκη που αντικαταστάθηκε από τον Νίκων Αρκουδέα. Εντωμεταξύ, στις 26 Νοεμβρίου του 1985,η οργάνωση «17 Νοέμβρη» ανατίναξε κλούβα των ΜΑΤ που στάθμευε πλησίον του ξενοδοχείου «Κάραβελ» σε αντίποινα για τη δολοφονία του Καλτεζά. Κατά την βομβιστική επίθεση σκοτώθηκε ο αρχιφύλακας Νίκος Γεωργακόπουλος και τραυματίστηκαν δεκατέσσερις (14) ακόμα συνάδελφοί του.   

Αλέξης Γρηγορόπουλος: Η νύχτα της 6 Δεκέμβρη

Το χρονικό της δολοφονίας


Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου, λίγο πριν τις 9 το βράδυ. Ύστερα από φραστική αντιπαράθεση με τον ειδικό φρουρό Επαμεινώνδα Κορκονέα o 16χρονος Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος πέφτει νεκρός από πυροβολισμό του πρώτου, μπροστά στα μάτια των φίλων του, στη διασταύρωση των οδών Τζαβέλλα και Μεσολογγίου στα Εξάρχεια. Ο θάνατός του -όπως διαπιστώθηκε αργότερα από την ιατροδικαστική εξέταση- ήταν ακαριαίος. Η σφαίρα διαπέρασε την καρδιά και καρφώθηκε στον δέκατο θωρακικό σπόνδυλο του νεαρού.

Ο Κορκονέας βάζει το όπλο στη θήκη και μαζί με τον Σαραλιώτη αποχωρούν επιστρέφοντας ψύχραιμα προς το αστυνομικό τμήμα των Εξαρχείων, στην οδό Καλλιδρομίου, αφού πρώτα ενημερώνουν μέσω ασυρμάτου για το συμβάν. Η είδηση διαδίδεται αστραπιαία μέσω κινητών τηλεφώνων, διαδικτύου και μέσων ενημέρωσης. Κόσμος αρχίζει να συρρέει στα Εξάρχεια, όπου δεκάδες νεαροί φορούν κουκούλες και στήνουν τα πρώτα οδοφράγματα ανάβοντας φωτιές σε κάδους απορριμμάτων.

Οι διμοιρίες των ΜΑΤ που φθάνουν στην περιοχή βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα οργισμένο πλήθος που αρχίζει να τους επιτίθεται με βόμβες μολότοφ, πέτρες, ξύλα και ότι άλλο βρισκόταν εύκαιρο. Τα επεισόδια συνεχίζονται μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες όταν οι κουκουλοφόροι αποχωρούν από τα Εξάρχεια.

Ωστόσο, το θέμα συνεχίζει να παίρνει διαστάσεις. Τα ΜΜΕ απευθύνουν ερωτήματα για τις συνθήκες θανάτου του Γρηγορόπουλου, ενώ η Αστυνομία δεν δίνει πειστικές απαντήσεις.

Η επόμενη μέρα ξεκινά με μεγαλύτερες ταραχές. Ογκώδεις διαδηλώσεις διοργανώνονται νωρίς το μεσημέρι στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη, σε όλες σχεδόν τις πόλεις της χώρας. Στην Αθήνα ξεσπούν νέα σοβαρά επεισόδια. Μολότωφ, καταστροφές, πετροπόλεμος, χημικά. Η αστυνομία κρατά παθητική στάση απέναντι στον όχλο, με αποτέλεσμα η βία να αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο.

Το βράδυ της 7ης Δεκεμβρίου σημειώνονται οι χειρότερες ταραχές που έχει δει η χώρα μετά την Μεταπολίτευση. Χιλιάδες άτομα πραγματοποιούν πορείες στο κέντρο της Αθήνας. Εκατοντάδες νεαροί κουκουλοφόροι που βρίσκονται ανάμεσά τους βρίσκουν την ευκαιρία και αρχίζουν να πυρπολούν ολόκληρα κτίρια. Τράπεζες, γραφεία, πολυκαταστήματα, ακόμα και μικρά μαγαζιά, φλέγονται και λεηλατούνται.

Η αστυνομία συνεχίζει να κρατά παθητική στάση και τα επεισόδια ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο. Διαδηλωτές αναποδογυρίζουν περιπολικά στο Μοναστηράκι και πυρπολούν πυροσβεστικά οχήματα στην Πανεπιστημίου.

Photo from the December 2008 episodes
Φωτογραφία από τα επεισόδια του Δεκέμβρη του 2008

Οι ταραχές συνεχίζονται με αμείωτη ένταση μέχρι και τις 10 Δεκεμβρίου.

Κάθε μέρα κι άλλα κτίρια γίνονται παρανάλωμα του πυρός και λεηλατούνται. Δημόσια κτίρια, ιδιωτικά, μνημεία, αμέτρητα αυτοκίνητα. Στην Ακαδημίας, τη Σόλωνος, την Πατησίων. Οι κουκουλοφόροι φθάνουν ακόμα και στο Κολωνάκι, μια ανάσα από την Πατριάρχου Ιωακείμ σπάζοντας καταστήματα. Την επομένη χιλιάδες μαθητές γυμνασίων και λυκείων προχωρούν σε καταλήψεις σχολείων και συμμετέχουν στις κινητοποιήσεις. 

Εκείνες τις ημέρες πραγματοποιούνται συγκεντρώσεις και πορείες όχι μόνο στο κέντρο της Αθήνας αλλά και στα προάστια. Στην Αγία Παρασκευή, το Χαλάνδρι, τα Άνω Λιόσια, το Περιστέρι… Τα επεισόδια κρατούν ακόμα μερικές ημέρες και σταδιακά η κατάσταση αρχίζει να αποκλιμακώνεται. Ωστόσο η πρωτεύουσα θυμίζει βομβαρδισμένη πόλη.

Σύμφωνα με εκτίμηση του ΕΒΕΑ, οι ζημιές που προκλήθηκαν μόνο στην Αθήνα ξεπέρασαν τα 50 εκατομμύρια ευρώ.

Photo from the December 2008 episodes
Φωτογραφία από τα επεισόδια του Δεκέμβρη του 2008

Οι καταθέσεις των ειδικών φρουρών

Epaminondas Corconeas
Ο Επαμεινώνδας Κορκονέα

Στις 10 Δεκεμβρίου και οι δύο ειδικοί φρουροί κρίθηκαν προφυλακιστέοι μετά την απολογία τους στον ανακριτή αφού παρέδωσαν απολογητικά υπομνήματα. Ο Κορκονέας ισχυρίστηκε ότι δεν είχε πρόθεση να δολοφονήσει τον Γρηγορόπουλο και ότι έριξε δύο προειδοποιητικές βολές στον αέρα, ευρισκόμενος, μαζί με τον συνάδελφό του σε καθεστώς φόβου, καθώς -όπως είπε είχαν δεχθεί επίθεση με πέτρες από ομάδα τριάντα αναρχικών.

Στις 18 Δεκεμβρίου κατατέθηκε στον ανακριτή το πόρισμα της βαλλιστικής εξέτασης, σύμφωνα με το οποίο υπάρχουν «στοιχεία απολύτως συμβατά με πρόσκρουση της βολίδας σε σκληρή – ανένδοτη επιφάνεια με το πλαϊνό τμήμα της και στη συνέχεια εξοστρακισμού της από την επιφάνεια αυτή». Στις 14 Ιανουαρίου 2009 παραδόθηκε στον ανακριτή η έκθεση της βλητικής αυτοψίας. Οι πραγματογνώμονες δέχθηκαν ότι η σφαίρα εξοστρακίστηκε σε τσιμεντένια μπάλα και στη συνέχεια έπληξε το θύμα.

Αντίθετα, οι τεχνικοί σύμβουλοι της οικογένειας Γρηγορόπουλου δεν δέχτηκαν τον εξοστρακισμό της σφαίρας, ισχυριζόμενοι ότι «πρόκειται για μία πολυσυζητημένη λέξη, για την οποία έχει αναπτυχθεί φιλολογία και παραφιλολογία, η οποία στην ουσία δεν προσδιορίζει τίποτα». Στις 24 Αυγούστου 2009 το Συμβούλιο Εφετών Αθηνών διέταξε την παραπομπή των δύο ειδικών φρουρών στο Μεικτό Ορκωτό Δικαστήριο, προκειμένου να δικαστούν για ανθρωποκτονία με ενδεχόμενο δόλο ο Κορκονέας και για απλή συνέργεια σε ανθρωποκτονία με ενδεχόμενο δόλο ο Σαραλιώτης.

Στις 11 Οκτωβρίου 2010, το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο της Άμφισσας, αποτελούμενο από 3 τακτικούς δικαστές και 4 ένορκους, έκρινε και τους δύο ειδικούς φρουρούς ενόχους, τον Κορκονέα για ανθρωποκτονία με άμεσο δόλο (με μετατροπή της κατηγορίας επί το αυστηρότερον και χωρίς ελαφρυντικά) και τον Σαραλιώτη για συνέργεια. Ο Κορκονέας καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη (ψήφοι 4-3) και 15 μήνες φυλάκιση, ενώ ο Σαραλιώτης σε πρόσκαιρη κάθειρξη δέκα ετών (ψήφοι 6-1). Και οι δυο καταδικασθέντες οδηγήθηκαν στη φυλακή, αλλά μετά από ένα χρόνο ο Σαραλιώτης αποφυλακίστηκε με περιοριστικούς όρους.

Στο σκεπτικό της απόφασης αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι η «ακατάσχετη επιθυμία του Επαμεινώνδα Κορκονέα να προκαλέσει με κάθε τρόπο άοπλα νεαρά άτομα και να κάνει επίδειξη ισχύοςεμφορούμενος από την ασφάλεια που του παρείχε η κατοχή του οπλισμού του» ήταν μία από τις αιτίες που όπλισαν το χέρι του με αποτέλεσμα τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου.

Λόγω των επεισοδίων στην Ελλάδα, η Βρετανία και η Αυστραλία είχαν προειδοποιήσει τους πολίτες τους να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί σε περίπτωση που επιθυμούσαν να επισκεφτούν την Αθήνα. Μετά το μεσημέρι της Δευτέρας, 8ης Δεκεμβρίου, ο πρωθυπουργός σε δηλώσεις του ανακοίνωσε κρατική οικονομική βοήθεια σε όσους καταστηματάρχες είχαν πέσει θύματα των ταραχών.

Το ίδιο βράδυ διοργανώθηκε συγκέντρωση και πορεία διαμαρτυρίας από κόμματα της αντιπολίτευσης, αριστερές οργανώσεις και φοιτητικούς συλλόγους, στα Προπύλαια και την Ομόνοια. Η αστυνομία διατηρούσε ισχυρές δυνάμεις γύρω από τη Βουλή των Ελλήνων και το Μέγαρο Μαξίμου. Η πορεία δεν πέρασε μπροστά από τη Βουλή, και μέσω του κάτω μέρους της πλατείας Συντάγματος ακολούθησε τη Φιλελλήνων και ολοκληρώθηκε μπροστά στον Εθνικό Κήπο.

Παράλληλα με αυτή κινήθηκαν ομάδες που προξένησαν καταστροφές σε καταστήματα, τράπεζες, ξενοδοχεία, καθώς και στο υπουργείο Οικονομικών και το υπουργείο Εξωτερικών. Αργότερα οι καταστροφές επεκτάθηκαν κατά μήκος της λεωφόρου Συγγρού. Συγκρούσεις εκδηλώθηκαν επίσης στην Πανεπιστημιούπολη στην περιοχή του Ζωγράφου, γύρω από τα Εξάρχεια καθώς και στον Πειραιά. Τις ίδιες ώρες διοργανώθηκαν παρόμοιες εκδηλώσεις και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, όπως στη Θεσσαλονίκη, τη Λάρισα, την Πάτρα, την Κρήτη και άλλες περιοχές της ελληνικής περιφέρειας, που σε αρκετές περιπτώσεις συνοδεύτηκαν από επεισόδια.

Το βράδυ πυρπολήθηκε το Αστυνομικό Τμήμα Συκεών, ενώ τραυματίστηκε βαριά αστυνομικός φρουρός. Επίσης υπέβαλε την παραίτησή του ο πρύτανης του Πανεπιστημίου των Αθηνών, Χρήστος Κίττας, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την πυρπόληση κτηρίων του πανεπιστημίου Αθηνών. Από τη φωτιά απειλήθηκε το κτήριο «Κωστής Παλαμάς», που βρίσκεται στην συμβολή των οδών Ακαδημίας και Σίνα και που φιλοξενούσε το εντευκτήριο των καθηγητών καθώς και σπάνιο αρχειακό υλικό, και το κτήριο της Βιβλιοθήκης Ευρωπαϊκού Δικαίου της Νομικής Σχολής που βρισκόταν απέναντι και το οποίο καταστράφηκε ολοσχερώς.

Αντίθετα η φωτιά στο «Κωστής Παλαμάς» αντιμετωπίστηκε εγκαίρως χωρίς να προκληθούν σημαντικές ζημιές. Μετά από παρέμβαση του προέδρου της Δημοκρατίας ο πρύτανης ανακάλεσε την παραίτησή του. Παράλληλα συγκροτήθηκε έκτακτη Κυβερνητική Επιτροπή, ενώ ο κυβερνητικός εκπρόσωπος διέψευσε τις φήμες για εφαρμογή του άρθρου 48 του Συντάγματος για κήρυξη της χώρας σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Λίγα λεπτά αργότερα, σε δηλώσεις του ο υπουργός Εσωτερικών δήλωσε πως οι πράξεις «τυφλής βίας» εξέφραζαν μια γενικότερη κατάσταση, που δεν οφειλόταν απαραιτήτως στο περιστατικό που τα πυροδότησε, και αναρωτήθηκε ποιους σκοπούς εξυπηρετούν, παρατηρώντας «απουσία ιδεολογίας».

Στη Θεσσαλονίκη πυρπολήθηκαν καταστήματα και τράπεζες, και υπήρξαν καταστροφές σε δεκάδες καταστήματα με κλοπή των εμπορευμάτων. Μικρότερες ζημιές σημειώθηκαν επίσης στην Κόρινθο και τη Ρόδο. Στην πλατεία Ομονοίας και το κέντρο της Αθήνας διάφοροι παρευρισκόμενοι, ανάμεσα στους οποίους και πολλοί αλλοδαποί, προέβησαν σε πλιάτσικο των κατεστραμμένων καταστημάτων με αποτέλεσμα να υπάρξουν 108 συλλήψεις (εκ των οποίων 58 αλλοδαποί) από την αστυνομία.

to mnhmeio tou Alexi Grigoropoulou sth simvoli twn odwn Tzavella kai Mesologiou

to mnhmeio tou Alexi Grigoropoulou sth simvoli twn odwn Tzavella kai Mesologiou

 Το μνημείο του Αλέξη Γρηγορόπουλου στη συμβολή των οδών Τζαβέλλα και Μεσολογγίου

Η νύχτα που άλλαξε την ζωή του Νίκου Ρωμανού

Το μοιραίο βράδυ της 6ης Δεκεμβρίου 2008, ο Αλέξης βρισκόταν στα Εξάρχεια, μαζί με τον στενό φίλο του Νίκο Ρωμανό, στα χέρια του οποίου ξεψύχησε. Ακολουθεί το ιδιόγραφο κείμενο του Νίκου Ρώμανου, σχετικά με τις συνθήκες θανάτου του Αλέξη.

“Καθόμουν εγώ, ο Αλέξανδρος και κάποια άλλα παιδιά στον πεζόδρομο της Μεσολογγίου όπως κάναμε σχεδόν σε καθημερινή βάση. Μετά από λίγη ώρα ήρθε ένας σύντροφος και μας πρότεινε να πάμε στην Χαριλάου Τρικούπη να περιμένουμε να περάσει κάποιο περιπολικό για να του πετάξουμε κάτι πέτρες που είχε μαζέψει.

Όντως λοιπόν πήγαμε και περιμέναμε ενώ ο Αλέξανδρος καθόταν πιο πίσω. Μετά από λίγη ώρα πέρασε το περιπολικό με τον Κορκονέα και τον Σαραλιότη. Χωρίς να το ξέρω το πλήρωμα του χρόνου είχε φτάσει για όλους μας, ήταν η στιγμή που θα άλλαζε τα πάντα. Η κλεψύδρα της ζωής γύρισε την στιγμή που η πέτρα έπεφτε πάνω στο περιπολικό του Κορκονέα.

Στην συνέχεια γυρίσαμε και καθίσαμε στον πεζόδρομο μαζί με τα υπόλοιπα παιδιά ενώ ο Κορκονέας με τον Σαραλιώτη πέρασαν με το περιπολικό από την Ζωοδόχου Πηγής για να δουν ποιοι τους επιτέθηκαν εκεί ξαναπετάχτηκαν από μας προς το περιπολικό κάποια μικροαντικείμενα, αφού λοιπόν είδαν την παρέα μας πήγαν πάρκαραν το περιπολικό στην διμοιρία των ΜΑΤ που φυλούσε τα γραφεία του ΠΑΣΟΚ και κατέβηκαν πεζοί στην συμβολή των οδών Τζαβέλα και Ζωοδόχου Πηγής.

Μόλις είδαμε τους μπάτσους σηκωθήκαμε για να φύγουμε καθώς πιστέψαμε ότι μαζί με αυτούς θα είχε έρθει και η διμοιρία των ΜΑΤ όπως γίνετε συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις. Εκείνη την στιγμή οι δυο μπάτσοι άρχισαν να βρίζουν και τότε παρατηρήσαμε ότι είχαν έρθει μόνοι τους χωρίς κάποια υποστηρικτική αστυνομική δύναμη. Έτσι κάποιοι από εμάς κινήθηκαν προς το μέρος τους και ο Αλέξανδρος ο οποίος είχε πάει πιο μπροστά τους πέταξε κάτι μπουκάλια μπύρας από αυτά που πίναμε.

Μετά από ελάχιστα δευτερόλεπτα ο Κορκονέας έβγαλε το όπλο του και ολοκλήρωσε με σφαίρες την συγκεκριμένη αντιπαράθεση που είχε ξεκινήσει πριν λίγη ώρα. Μια σφαίρα στην καρδιά του Αλέξανδρου για να κλείσει ο κύκλος της παντοδυναμίας της κρατικής μηχανής. Μια κηλίδα από αίμα στον πεζόδρομο της Μεσολογγίου για να ανοίξει ο κύκλος της εξέγερσης που έκανε συντρίμμια την έννομη τάξη και έσπειρε το χάος και την αναρχία σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας”.

Ωστόσο, τα Εξάρχεια πάντα αποτελούσαν πόλο έλξης διάφορων επιφανών καλλιεργημένων, της κάθε εποχής. Τα στενά των Εξαρχείων, όχι μόνο έχουν περπατηθεί, αλλά έχουν κατοικηθεί κιόλας, από μεγάλες προσωπικότητες των τεχνών και των γραμμάτων.  

Διάσημοι Εξαρχειώτες έζησαν και περπάτησαν…

Από τον Χαρίλαο Τρικούπη μέχρι τον Κωστή Παλαμά, και από τον Γιαννούλη Χαλέπα μέχρι και τον Κάρολο Κουν, διάσημοι πολιτικοί, καλλιτέχνες, συγγραφείς κλπ, έζησαν και έδρασαν στα Εξάρχεια. Πάμε να τους συναντήσουμε και να τους γνωρίσουμε!

Χαρίλαος Τρικούπης

Akadhmias 54 kai Mavromixali - Oikia Xarilaou Trikoupi
Ακαδημίας 54 και Μαυρομιχάλη γωνία – Οικία Χαρίλαου Τρικούπη

Σε μια τριώροφη οικία με μικρό κήπο έμεινε από το 1883 και για 12 χρόνια ο Χαρίλαος Τρικούπης με την αδελφή του Σοφία, η οποία και το εγκατέλειψε μετά το θάνατό του. Ο Χαρ. Τρικούπης, μετά την ήττα του στις εκλογές του 1895 αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία και πέθανε στις Κάννες το 1896.

Το σπίτι αυτό, το οποίο λειτούργησε υπό την ευθύνη της Σοφίας Τρικούπη, η οποία υπήρξε «“ο προστάτης άγγελος” του Χαρίλαου, η Ηγερία του», έζησε ενθουσιώδεις συγκεντρώσεις αλλά και οργισμένες διαδηλώσεις. Κατεδαφίστηκε το 1936.

Γιαννούλης Χαλεπάς

Giannoulis Xalepas
Μαυρομιχάλη 6

Η εύπορη οικογένεια του Τήνιου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά τα πρώτα χρόνια που ήρθε στην Αθήνα έμενε στην οδό Μαυρομιχάλη, στο κέντρο της πόλης. Ήταν το 1869 όταν αποφάσισαν να εγκατασταθούν στην πρωτεύουσα, γιατί ο Γιαννούλης αποφάσισε να γίνει γλύπτης και έπρεπε να σπουδάσει στο Σχολείο των Τεχνών, όπως έλεγαν τότε τη Σχολή Καλών Τεχνών του Πολυτεχνείου. Αν και ο πατέρας του, επίσης περίφημος γλύπτης, ήθελε ο γιος του να γίνει έμπορος, δεν στάθηκε εμπόδιο στην επιθυμία του.

Άλλωστε έβλεπε και ο ίδιος το ταλέντο του. Η Αθήνα είχε τότε πολλά μαρμαρογλυφεία και το πιο μεγάλο και γνωστό ήταν εκείνο των αδελφών Φυτάλη στην οδό Ακαδημίας, απέναντι ακριβώς από την εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής. Αμέσως μόλις έφτασαν στην Αθήνα ο πατέρας Χαλεπάς πήρε το γιο του Γιαννούλη και πήγαν και είδαν τον μεγαλύτερο από τους αδελφούς Φυτάλη, τον Γεώργιο που τους υποδέχτηκε εγκάρδια. Ο Γιαννούλης Χαλεπάς ενθουσιάστηκε και επισκέφθηκε μάλιστα αργότερα και άλλους Τηνιακούς που είχαν εγκαταστήσει τα εργαστήρια τους στην Αθήνα, όπως ήταν οι αδελφοί Μαλακατέ στη γωνία Σταδίου και Κοραή.

Ναι, τα εργαστήρια μαρμάρου ήταν κοντά στο παλάτι, αλλά σε περιοχές που ακόμη δεν είχαν αναπτυχθεί, όπως η Σταδίου και η Ακαδημίας.

Οι δυσκολίες στις σπουδές

Ο Χαλεπάς πήγε στο Σχολείο των Τεχνών και κατέπληξε τους δασκάλους του. Μέσα σε ένα χρόνο περνάει δύο τάξεις και το 1873 παίρνει υποτροφία για το Μόναχο σε ηλικία 19 ετών. Μετά από δύο χρόνια και αφού έχει εντυπωσιάσει τους Γερμανούς καθηγητές, το Ίδρυμα της Τήνου διακόπτει την υποτροφία. Η πίκρα του είναι αβάσταχτη. Κλονίζεται η υγεία του. Παλεύει και με τη βοήθεια κάποιου φίλου του Έλληνα συνεχίζει τελικά τις σπουδές του στο Μόναχο με πολλές στερήσεις.

Παίρνει το πτυχίο του σε τρία χρόνια, καλύπτοντας σπουδές επτά ετών. Η «Κοιμωμένη του Χαλεπά» είναι το πιο γνωστό γλυπτό του νεκροταφείου. Ο Γιαννούλης Χαλεπάς το φιλοτέχνησε κατόπιν παραγγελίας της οικογένειας Αφεντάκη το 1877 … Επιστρέφει στην Αθήνα. Βρίσκει την οικογένεια του στο πατρικό σπίτι στη Μαυρομιχάλη 6. Βλέπει τη μάνα του και πέφτει στην αγκαλιά της. Τα αδέλφια του είναι ενθουσιασμένα. Ο πατέρας του προτείνει να γυρίσει στο νησί τους για να ξεκουραστεί.

Πηγαίνει στον Πύργο της Τήνου αλλά δεν μένει πολύ. Ξαναγυρίζει στην Αθήνα και στήνει το εργαστήριο του στην οδό Μητροπόλεως. Εκεί δημιουργεί και την «Κοιμωμένη», που τοποθετείται στο πρώτο νεκροταφείο, στον τάφο της οικογένειας Αφεντάκη. ‘Οταν αποφάσισε να φύγει από τη Μητροπόλεως, δημιούργησε το νέο του εργαστήριο στην οδό Μαυρομιχάλη 6.

Στην αυλή του σπιτιού κατασκευάζει ένα κατάλληλο υπόστεγο, τοποθετεί τα εργαλεία του και τους όγκους του μαρμάρου και δουλεύει με όρεξη και διάθεση, που κάνει εντύπωση σε άλλους καλλιτέχνες. Εκεί συλλαμβάνει την ιδέα να κατασκευάσει ένα έργο που θα απεικονίζει την Μήδεια του Ευριπίδη. Είναι ένα τολμηρό έργο και αφήνει έκπληκτους όσους το αντικρίζουν. Ο Χαλεπάς παρουσιάζει εκείνη την περίοδο μια έντονη νευρική κρίση.

Είναι κουρασμένος και καταβεβλημένος μετά από μία ερωτική απογοήτευση. Αγαπούσε την Μαριγούλα Χριστοδούλου, ανιψιά ενός Τήνιου βουλευτή, αλλά δεν βρήκε ανταπόκριση. Την άνοιξη του 1878 η κατάσταση του επιδεινώνεται. Γυρίζει στα στενά της Νεαπόλεως και θυμάται τη Μαριγούλα. Τίποτα πια δεν τον ικανοποιεί. Έχει καταληφθεί από μανία καταστροφής και πολλά από τα έργα του τα καταστρέφει με τα ίδια του τα χέρια. Φεύγει για την Τήνο. Προσπαθεί να προσεγγίσει ξανά το οικογενειακό περιβάλλον της Μαριγούλας, χωρίς επιτυχία. Επιστρέφει στην Αθήνα, στην οδό Μαυρομιχάλη 6.

Η ψυχιατρική είναι στα σπάργανα και οι επιστήμονες δεν μπορούν να κάνουν σωστή διάγνωση ούτε να προτείνουν ικανοποιητική θεραπεία. Ο πατέρας του με τον αδελφό του έχουν φύγει για να δουλέψουν στη Μικρά Ασία. Η μάνα του αρχίζει να ανησυχεί και ο γιατρός την ενημερώνει για την υποψία του του ότι ίσως ο Γιαννούλης έχει ψυχοπάθεια.

Σπεύδει αμέσως να στείλει γράμμα στον άντρα της κι όταν αυτός μετά από πολλές μέρες έρχεται στην Αθήνα, μπαίνει στο σπίτι της οδού Μαυρομιχάλη και την βλέπει να είναι ερείπιο. Ο γιος του δούλευε στο εργαστήρι και όταν τον αντίκρισε ξέσπασε σε κλάματα.

Κωστής Παλαμάς

Kwstas Palamas
Ασκληπιού 3

Το σημαντικότερο φιλολογικό σαλόνι της εποχής ήταν το σπίτι του Παλαμά στην οδό Ασκληπιού 3. Στο σπίτι αυτό έζησε ο Παλαμάς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, οπότε μετακόμισε στην Πλάκα. Το σπίτι αυτό είχε δύο ορόφους, που επικοινωνούσαν μεταξύ τους με εσωτερική σκάλα. Μια εξωτερική μαρμάρινη σκάλα οδηγούσε από την εξώθυρα του δρόμου κι από την αυλή του σπιτιού στην είσοδο του επάνω ορόφου, όπου διέμενε ο Παλαμάς.

Στο σπίτι αυτό του Παλαμά γίνονταν τα βράδια, κυρίως τα Σαββατόβραδα, φιλολογικές συγκεντρώσεις με λογοτέχνες και λόγιους της εποχής, οι οποίοι συζητούσαν για την πνευματική ζωή και τη σύγχρονη λογοτεχνική κίνηση, αλλά και για τη μοντέρνα ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Στο φιλολογικό αυτό κύκλο του Παλαμά ανήκαν ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, ο Ιωάννης Γρυπάρης, ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, ο Λάμπρος Πορφύρας, ο Παύλος Νιρβάνας και άλλοι, οι οποίοι διάβαζαν στις βραδυνές τους συναθροίσεις έργα τους, κάθε νέα δημιουργία τους στην ποίηση, το θέατρο ή το διήγημα.

Το ιστορικό αυτό σπίτι του Παλαμά, όπου έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του και έγραψε τα πιο πολλά από τα έργα του, κατεδαφίστηκε το 1966, παρ´ όλες τις διαμαρτυρίες και έγγραφες αναφορές του πνευματικού κόσμου. Στον τύπο της εποχής είχε χαρακτηριστεί ως «πνευματικό έγκλημα».

Σήμερα, η πολυκατοικία που έχει ανεγερθεί στη θέση του στεγάζει το Ίδρυμα Κωστή Παλαμά. Μια εντοιχισμένη πλάκα στο νέο κτίριο αναγράφει ότι έζησε εκεί ο ποιητής Κωστής Παλαμάς από το 1884 μέχρι το 1935, μέχρι να φύγει λόγω έξωσης. Η οικία του “Δάσκαλου” όπως τον αποκαλούσαν, ήταν το σημαντικότερο φιλολογικό σαλόνι της εποχής. Εκεί διαβάζονταν λογοτεχνικά έργα και γίνονταν συζητήσεις για την τρέχουσα λογοτεχνική κίνηση, ενώ σχεδιάστηκε και το αξιόλογο φιλολογικό περιοδικό «Τέχνη» με διευθυντή τον Κ. Χατζόπουλο.

Το 1901, φοιτητές διαδήλωσαν έξω από το σπίτι του κατά της δημοτικής με συνθήματα όπως “Κάτω ο Παλαμάς”, “Αφορισμός στους μαλλιαρούς”, “Ρετσίνι να τους κάψουμε”.

Γεώργιος Σούρης

Georgios Souris
Οδός Πινακωτών 15, τη σημερινή δηλαδή Χαριλάου Τρικούπη, και από το 1892 στην οδό Διδότου 33, πριν μείνει μέχρι το θάνατό του στη Ζωοδόχου Πηγής.

Ο διαχρονικός Γεώργιος Σουρής (1853- 1919), σατιρικός ποιητής και δημοσιογράφος, έχει χαρακτηριστεί ως ένας σύγχρονος Αριστοφάνης.

Ο «Ρωμηός γνωστόν σας κάνω
πως στο σπίτι μου ανέβη
στην Νεάπολιν επάνω
κι από τούδε συνορεύει
με ξενοδοχείον Ξύδη
δύο στο λάδι τρεις στο ξύδι
με Χημείον, με μια μάνδρα
με μεγάλ΄οικοδομή
και μια χήρα δίχως άνδρα
πούταν άλλοτε μαμή.

Με τους παραπάνω στίχους ο πρύτανης της αθηναϊκής σάτιρας Γεώργιος Σουρής ανακοίνωσε στους αναγνώστες του στις 3 Οκτωβρίου 1887 ότι τα γραφεία της εφημερίδας του μεταφέρθηκαν στο σπίτι του που ήταν τότε στην οδό Πινακωτών 15, τη σημερινή δηλαδή Χαριλάου Τρικούπη. Εκεί έμεινε μέχρι το 1892, οπότε μετακόμισε σε άλλη κατοικία στην Οδό Διδότου 33, όπου έζησε μέχρι το 1905. Στη συνέχεια και μέχρι το 1910 το σπίτι του ήταν στην οδό Ζωοδόχου Πηγής 14 και τέλος έμεινε στον ίδιο δρόμο στον αριθμό 58 μέχρι το θάνατο του.

Σε όλα αυτά τα σπίτια της Νεαπόλεως, όπως και στη θερινή του κατοικία στο Νέο Φάληρο, την οποία απέκτησε κάποτε, ήταν ανοιχτό το φιλολογικό του σαλόνι σε όλους τους λόγιους της εποχής. Εκεί συγκεντρώνονταν σχεδόν κάθε βράδυ για να μετάσχουν των ζωηρών φιλολογικών συζητήσεων ή να παίξουν χαρτιά, που πολύ άρεσαν στον Σουρή.

Σοφοί καθηγητές Πανεπιστημίου, σπουδαίοι άνθρωποι των Γραμμάτων, προσωπικότητες της Τέχνης πήγαιναν στο σπίτι του για να περάσουν ευχάριστες ώρες. Οι συντροφιές των λογίων έθιγαν στις συζητήσεις τους όλα τα σοβαρά και ακανθώδη προβλήματα, αλλά μόνο για να προκληθεί καλαμπούρι και κάθε απόπειρα σοβαρής συζήτησης να πνιγεί στα γέλια.

Κάποτε που συζητήθηκε ένας βασιλικός χορός που έγινε στις αίθουσες των ανακτόρων και έκαναν εντύπωση οι έξωμες τουαλέτες των κυριών, ο Γεώργιος Σουρής έκλεισε τη συζήτηση με τους παρακάτω στίχους:

Τάχα πόσα πορτοφόλια γυμνώθηκαν αχαμνά
για να δεις τα κρέατα των και τα κόκαλα γυμνά;

Στα σπίτια της Νεαπόλεως που έμεινε κατά καιρούς ο Σουρής ήταν όρος απαράβατος, καθένας που έμπαινε στο σαλόνι του, να αφήνει έξω από την πόρτα όχι μόνο τα πολιτικά του φρονήματα αλλά και τις φιλολογικές και καλλιτεχνικές του απόψεις και πεποιθήσεις. Τις περισσότερες φορές απάγγειλε στίχους του ο ποιητής Αριστομένης Προβελέγγιος, εκεί έλεγε τα ποιήματα του ο Κωστής Παλαμάς, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, ο Γεώργιος Δροσίνης, ο Στρατηγής ακόμη και ο Άγγελος Βλάχος, που έλεγε τα μεταφρασμένα από τον ίδιο ποιήματα του Χάϊνε.

Άλλοι πάλι που είχαν γράψει εκείνα τα χρόνια θεατρικά έργα, όπως ο Μπάμπης Αννίνος και ο Γεράσιμος Βώκος, μιλούσαν για τις υποθέσεις των έργων τους.

eksarxiwtes dianooumenoi
Ο Σουρής, δεύτερος από δεξιά δίπλα στον Α. Προβελέγγιο. Δίπλα του προς τα αριστερά: Κ. Παλαμάς, Ι. Πολέμης, Γ. Στρατήγης, και Γ. Δροσίνης.

Κάθε Πέμπτη στο φιλολογικό σαλόνι του Σουρή γίνονταν πολύ ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές βραδιές. Άλλοτε έπαιζε φλάουτο ο περίφημος τότε φλαουτίστας Γκίζας, κιθάρα ο Μολφέτας, τραγουδούσε ο Φωκάς, σφύριζε με επιδεξιότητα ο Βουτσινάς, έλεγε ωραία ανέκδοτα ο Μήτσος Χατζόπουλος, ενώ ο αδερφός του λογοτέχνης Κώστας Χατζόπουλος ήταν ακούραστος στο να διηγείται ανέκδοτα από εκείνα που είχε ακούσει κάποτε στους στρατώνες των ευζώνων, γιατί κι αυτός είχε υπηρετήσει στο Ευζωνικό Σώμα.

Στα σπίτια του Σουρή στη Νεάπολη έγιναν κάποτε και οι περίφημες πνευματιστικές λεγόμενες συγκεντρώσεις, που προκάλεσαν μεγάλο θόρυβο και αναστάτωσαν ακόμη και τις Αρχές. Επίσης παίχθηκαν πολλά παιχνίδια με την τράπουλα γιατί ο Σουρής είχε το μικρόβιο της χαρτοπαιξίας μέσα του και πολλές φορές δεν έβλεπε την ώρα που θα έφτανε η παρέα των φίλων στο σπίτι του για να αρχίσουν να παίζουν Μάους, ένα παιχνίδι που εκείνα τα χρόνια ήταν της μόδας, αλλά και Πόκερ, πού τότε για πρώτη φορά παιζόταν στην Αθήνα.

Περί της χαρτοπαιξίας στα σπίτια του Σουρή στη Νεάπολη έχουν γραφτεί πολλά, όπως ότι ο ίδιος ήταν θορυβώδης παίχτης. Συχνά φαίνεται ότι φώναζε και μάλωνε με τους συμπαίκτες του, ενώ άλλες φορές που έχανε έφτανε στο σημείο να φτύνει τα χαρτιά της τράπουλας, που ήταν η αιτία της αποτυχίας του. Ακόμη δε δίσταζε, λένε να δώσει στις «ντάμες» τα πιο κοσμητικά επίθετα, αν τύχαινε αυτές να είναι η αφορμή της αποτυχίας του.

Πάντως η αλήθεια είναι ότι δεν γινόταν τζόγος με τη σημερινή του μορφή, αλλά παιζόταν διασκεδαστικά παιχνίδια στα οποία ποντάριζαν ελάχιστα χρήματα, έτσι για να υπάρχει κάποιο ενδιαφέρον.

Νικόλαος Γύζης

Nikolaos Gyzis
Οδός Θεμιστοκλέους 18

Το 1850, η οικογένειά του μετοίκησε στην Αθήνα και ο μικρός Νικόλαος άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα στην Σχολείο των Τεχνών (μετέπειτα Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών), αρχικά ως ακροατής και, από το 1854 έως το 1864, ως κανονικός σπουδαστής. Με το τέλος των σπουδών του, γνωρίστηκε με τον πλούσιο φιλότεχνο Νικόλαο Νάζο, με την μεσολάβηση του οποίου έλαβε υποτροφία από το Ευαγές Ίδρυμα του Ναού της Ευαγγελιστρίας της Τήνου, προκειμένου να συνεχίσει τις σπουδές του στην Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου.

Τον Ιούνιο του 1865 ο Γύζης έφθασε στο Μόναχο, όπου συνάντησε τον συνάδελφο και φίλο του Νικηφόρο Λύτρα. Ο τελευταίος τον βοήθησε στο να εγκλιματιστεί γρήγορα στο γερμανικό περιβάλλον. Πρώτοι του δάσκαλοί του στο Μόναχο ήταν ο Χέρμαν Άνσυτς (Hermann Anschütz) και ο Αλεξάντερ Βάγκνερ (Alexander Wagner). Τον Ιούνιο του 1868 έγινε δεκτός στο εργαστήριο του Καρλ φον Πιλότυ (Karl von Piloty). Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Μόναχο το 1871 και τον Απρίλιο του 1872 επέστρεψε στην Αθήνα, για να μετατρέψει το πατρικό του σπίτι επί της οδού Θεμιστοκλέους σε ατελιέ. Μαζί με τον Νικηφόρο Λύτρα, ταξίδεψε το 1873 στην Μικρά Ασία.

Απογοητευμένος από τις συνθήκες της Ελλάδας, τον Μάιο του 1874 εγκατέλειψε την Αθήνα και επέστρεψε στο Μόναχο, όπου έμελλε να ζήσει για το υπόλοιπο της ζωής του.

Ηλίας Βενέζης

Hlias Venezis
Οδός Ζαΐμη

Στην οδό Ζαΐμη, στα Εξάρχεια, κατοικούσε ο συγγραφέας Ηλίας Βενέζης με την οικογένειά του. Τον Δεκέμβριο του 1944 είχαν μετακομίσει και τους φιλοξενούσε στο σπίτι της η οικογένεια Καραγάτση. Η Μαρίνα Καραγάτση (κόρη του συγγραφέα Μ. Καραγάτση) θυμάται τη φιλοξενία της οικογένειας Βενέζη στο δικό τους σπίτι, το Δεκέμβριο του 1944, καθώς “Οι Βενέζηδες έμεναν κοντά στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, στην οδό Ζαΐμη κι εκεί οι Ελασίτες είχαν στήσει τα οδοφράγματά τους και μπροστά στο σπίτι των Βενέζηδων γινόντουσαν μάχες”. [Μαρίνα Καραγάτση : «Το ευχαριστημένο ή οι δικοί μου άνθρωποι»]

Ναπολέων Λαπαθιώτης

Napolewn Lapathiwtis
Οδός Κουντουριώτου 23 και Οικονόμου 30

«Πρώτη φορά έμπαινα σε ένα τόσο αριστοκρατικό σπίτι. Όσα έβλεπα μου ‘καναν εντύπωση. Θαύμαζα τα χαλιά του, τη μεγαλοπρεπή επίπλωση, τις μεγάλες ως το ταβάνι βιβλιοθήκες, με ομοιόμορφο ντύσιμο όλων των βιβλίων, τα δύο δωμάτια- γραφεία»

Τ.Ι. Μουμτζής: Τα στρατιωτικά χρόνια του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη

h oikia tou lapathiwti sthn odo Kountouriwtou kai Oikonomou
Η οικία του Ναπολέων Λαπαθιώτη οδός Κουντουριώτου 23 και Οικονόμου 30

Ο ίδιος ο ποιητής περιέγραψε το σπίτι στο βιβλίο του «Η ζωή μου», όπου κυριαρχεί μία αρνητική διάθεση καθώς η οικογένεια Λαπαθιώτη μετακόμισε από το κέντρο της πόλης σε μία «έρημη» τότε περιοχή της μικρής ελληνικής πρωτεύουσας. Το διώροφο αρχοντικό χτίστηκε στις αρχές του 1870 και ήταν χαρακτηριστικό δείγμα νεοκλασικισμού και διαθέτει έναν εξώστη με μαρμάρινα φουρούσια, σφυρήλατα κιγκλιδώματα, αέτωμα, παραστάδες κορινθιακού ρυθμού, μία εσωτερική αυλή, έναν κήπο στην πίσω πλευρά και εξωτερική σκάλα.

Στο σπίτι αυτό έζησε, έγραψε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του και αυτοκτόνησε ο ποιητής. Σήμερα, έχει κηρυχθεί διατηρητέο ιστορικό μνημείο και στέκει ετοιμόρροπο και καλυμμένο με σκαλωσιές.

Δημήτριος Φιλιππότης

Dimitrios Filippoths
Δημήτριος Φιλιππότης

Πολλά γλυπτά του κοσμούν δημόσιους χώρους της Αθήνας: το Παιδί με σταφύλια στην Πλατεία Συντάγματος, ο Ξυλοθραύστης και ο Μικρός ψαράς στο Ζάππειο, ο Θεριστής, η Οπωροπώλις και η Άρτεμις με σκύλο στον κήπο του ΚΑΤ στην Κηφισιά, τα δύο επιβλητικά λιοντάρια στην σκάλα της Βίλας Καζούλη στην Κηφισιά, κ.ά.

Έργα του επίσης βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη, στο Δημοτικό Βρεφοκομείο, στην Δημοτική Πινακοθήκη Αθηνών, στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών (ταφικό μνημείο οικογένειας Κούππα, Αβέρωφ), στο Νεκροταφείο Πειραιώς, στη γενέτειρά του την Τήνο (Μουσείο Νεοελληνικής Γλυπτικής), καθώς και σε πλατείες, ναούς και νεκροταφεία άλλων πόλεων.

Κάρολος Κουν

Karolos Koun
Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν Ζωοδόχου Πηγής

Η κατοικία του Καρόλου Κουν (ο μεγάλος θεατρικός σκηνοθέτης έζησε εκεί από τα μέσα του 1950 έως τα μέσα του 1960). Στα χρόνια που πέρασαν, το νεοκλασικό στην οδό Λυκαβηττού άλλαξε χέρια κι όψη, έγινε μέχρι κι εστιατόριο και έπειτα σταμάτησε να ζει.
«Στο καμαράκι του της Ζωοδόχου Πηγής ή στην υπόγεια ταβέρνα του Μώρου, μαζευόμαστε τα βράδια οι πιο στενοί του φίλοι και, καπνίζοντας αχυρένια τσιγάρα, μασώντας σταφίδες, πίνοντας ένα φρικαλέο κρασί, κουβεντιάζαμε ατέλειωτα κι ονειρευόμαστε… Μερικοί ηθοποιοί των έξω θιάσων που είχαν μάθει για την «κίνηση Κουν», σάρκαζαν «τα παιδαρέλια που θ’ αναμόρφωναν την ελληνική Σκηνή».

Αλλά εμείς αδιαφορούσαμε και ονειρευόμαστε. Ονειρευόμαστε ένα Θέατρο λυτρωμένο από το ταμείο, τους βεντετισμούς, την ταπεινή κολακεία του κοινού. Ένα θέατρο αφιερωμένο στα άξια έργα και στην άξια ερμηνεία τους. Ένα θέατρο – θρησκεία, που θα πλούτιζε ψυχικά τους μύστες του και το κοινό…» Μάριος Πλωρίτης για το Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν

Λεωνίδας Κύρκος

Leonidas Kyrkos
Λεωνίδας Κύρκος

Ο εμβληματικός ηγέτης της Αριστεράς, Λεωνίδας Κύρκος, επίσης είχε ζήσει από παιδί στα Εξάρχεια. Όταν το 1932 η οικογένειά του κατέβηκε από τη Θεσσαλονίκη, επέλεξε να μείνουν στην Μπλε Πολυκατοικία γιατί βρισκόταν σε βολικό σημείο και έκτοτε “ρίζωσαν” στην περιοχή. “Στα Δεκεμβριανά ήμουν επονίτης και για ένα μικρό διάστημα ελασίτης, στο Τάγμα των Εξαρχείων.

«Το σπίτι μου στα Εξάρχεια ήταν σε καίρια θέση και πολλές φορές ο πατέρας μου αντάμωνε εκεί τα ηγετικά στελέχη του ΕΑΜ” ~ Κατίνα Παξινού και Αλέξης Μινωτής

Έλλη Λαμπέτη: Λίγο Εξάρχεια, λίγο Κολωνάκι

Elli Labeti
Έλλη Λαμπέτη

Η οικογένεια της Έλλης Λαμπέτη εγκαταστάθηκε στη Νεάπολη το 1938, στην οδό Ασκληπιού 132 και Διγενή Ακρίτα, σε ένα διώροφο οίκημα ιδιοκτησίας της οικογένειας Κούκου. Σε αυτό το σπίτι έμεινε στα δύο πρώτα χρόνια του γάμου της με τον Μάριο Πλωρίτη μεταξύ 1950-1952, πριν μετακομίσουν στη Λυκαβηττού.

Με το δεύτερο σύζυγό της τον Αμερικανό συγγραφέα Φρεντ Γουέηκμαν έμειναν στη Σίνα 42 από το 1962 ως το 1967 και αμέσως μετά στο διώροφο νεοκλασικό της Δελφών 2Β μέχρι το 1978. Σήμερα φυσικά το σπίτι της Λαμπέτη έχει αλλάξει χέρια.

Νίκος Σκαλκώτας

Nikos Skalkwtas
Οδός Καλλιδρομίου

Ένας από τους πιο κορυφαίους συνθέτες του 20ου αιώνα , σύμφωνα με τα τέσσερα «Σ»: Σένμπεργκ, Στραβίνσκι, Σκαλκώτας και Σοστακόβιτς.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Βερολίνο έγραψε πάνω από 70 έργα, τα περισσότερα από τα οποία χάθηκαν. Παρά την εκτίμηση που έτρεφε στον Σένμπεργκ, δεν ακολούθησε τυφλά το δωδεκαφθογγικό σύστημα του δασκάλου του, αλλά ανέπτυξε μια δική του απόλυτα πρωτότυπη παραλλαγή. Το 1931, μια έντονη συναισθηματική κρίση προκάλεσε τη διακοπή της σχέσης του με τη Γερμανίδα σύντροφό του, τη βιολονίστρια Ματίλντε Τέμκο, με την οποία είχε αποκτήσει δύο παιδιά, την Άρτεμη και ένα βρέφος που χάθηκε στη γέννα. Ακολούθησε η δημιουργική κρίση, που κράτησε έως το 1935.

Τον Μάιο του 1933 επέστρεψε στην Ελλάδα, τον ίδιο ακριβώς μήνα που ο δάσκαλός του Άρνολντ Σένμπεργκ έπαιρνε τον δρόμο της εξορίας για τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, μη αντέχοντας την καταπίεση των Ναζί. Από την πρώτη στιγμή που πάτησε το πόδι του στην πατρίδα αντιμετώπισε τον φθόνο και την καχυποψία του μουσικού κυκλώματος (Φιλοκτήτης Οικονομίδης, Μανώλης Καλομοίρης, Δημήτρης Μητρόπουλος, Σπύρος Φαραντάτος), παρότι ήταν γνωστή η αξία του.

Στα μουσικά πράγματα της χώρας κυριαρχούσαν άνθρωποι συντηρητικών αντιλήψεων, που σχετίζονταν με τη λεγόμενη «Εθνική Σχολή» και δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να κατανοήσουν τις νέες μουσικές προτάσεις του Σκαλκώτα. Ισχυριζόντουσαν ότι έγραφε ακαταλαβίστικη μουσική, που ήταν αντίθετη με τους κανόνες που διδάσκονταν στα ωδεία και διέδιδαν πως ήταν τρελός.

Ο μουσικολόγος και βιογράφος του Σκαλκώτα Γ. Γ. Παπαϊωάννου αποκαλεί τη συμπεριφορά τους απέναντι στον Σκαλκώτα «μεγάλη συμπαιγνία» και πιστεύει ότι το πληθωρικό του ταλέντο θα τους επισκίαζε και θα τους εξοστράκιζε από τις «καρέκλες» τους. Όλες οι πόρτες ήταν κλειστές για τον Σκαλκώτα. Για να ζήσει καταδέχεται να παίξει βιολί σε ένα από τα τελευταία αναλόγια της Κρατικής Ορχήστρας και αργότερα στις Ορχήστρες της Λυρικής και της Ραδιοφωνίας, παρά την αναμφισβήτητη αξία του ως βιολονίστα.

Ως αντίδοτο, άρχισε να συνθέτει πυρετωδώς: Από το 1935 και ως το 1945 είχε γράψει πάνω 100 έργα. Κλεισμένος στον δικό του κόσμο και αποκομμένος εντελώς από τις ευρωπαϊκές τάσεις ανέπτυξε ένα δικό του, εντελώς προσωπικό ύφος.

Το 1946 παντρεύτηκε την πιανίστρια Μαρία Παγκαλή κι ένα χρόνο αργότερα ήρθε στη ζωή ο γιος τους Αλέκος, που διακρίθηκε ως ζωγράφος. Ακολούθησε μια νέα περίοδος δημιουργικής σιωπής, αλλά από το 1949 άρχισε να συνθέτει με τους παλιούς του ρυθμούς νέα έργα και να ενορχηστρώνει παλιότερα. Πέθανε στις 20 Σεπτεμβρίου 1949 από επιπλοκές που προκάλεσε η αμελημένη περισφιγμένη κήλη του.

Δύο ημέρες αργότερα γεννήθηκε ο δεύτερος γιος του, Νίκος, γνωστός ως πρωταθλητής Ελλάδας στο σκάκι.

Ένοικοι “Μπλε Πολυκατοικίας”

ble polykatoikia
Το κτήριο αυτό κατά την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στέγασε την αντικατασκοπική οργάνωση “Μίδας” καθώς και το επιτελείο του αξιωματικού Γιάννη Τσιγάντε. Την εποχή των Δεκεμβριανών οι μαχητές του ΕΛΑΣ τρεις φορές είχαν αποπειραθεί να ανατινάξουν το κτίριο.
Dimitris Horn
Δημήτρης Χορν
Lilly Zografou
“Λιλή Ζωγράφου”
Sofia Vempo
“Σοφία Βέμπο”
Alexis Minwtis - Katina Paksinou
Αλέξης Μινωτής – Κατίνα Παξινού
Dimitris Myrat
Δημήτρης Μυράτ
Freddy Germanos
Φρέντυ Γερμανός

Φιλολογικά καφενεία στα Εξάρχεια και την ευρύτερη περιοχή

Μαύρος Γάτος

Mavros Gatos
Μαύρος Γάτος

Το 1917 θα ανοίξει στη συμβολή των οδών Ακαδημίας και Ασκληπιού ο «Μαύρος γάτος», ένα ημιυπόγειο δίπλα στο σπίτι του Παλαμά. Ο «Μαύρος γάτος» ήταν το αγαπημένο καφενείο των Αθηναίων μποέμ. Ιδρύθηκε το 1917 από τον Κερκυραίο Ιωάννη Σπαταλά, αδελφό του ποιητή Γεράσιμου Σπαταλά (1887-1971) και ονομάσθηκε έτσι από το αντίστοιχο φιλολογικό καφενείο του Παρισιού το «Chat Noir».

Το καφενείο έφτασε στη μεγαλύτερη ακμή του την περίοδο 1918-1919 και ταυτίστηκε με τον αθηναϊκό μποεμισμό, καθώς εκεί σχεδιάζονταν εκδόσεις, γίνονταν παρουσιάσεις βιβλίων, καλλιτεχνικές και πολιτικές ζυμώσεις. Ο «Μαύρος Γάτος» άρχισε να αστυνομεύεται, καθώς εκεί συναντιόταν τα μέλη της πολιτικής οργάνωσης «Σοσιαλιστικό Τμήμα Αθηνών», για να κλείσει οριστικά.

Εκεί πήγαιναν, όμως, και εκδότες για να συμφωνήσουν και να σχεδιάσουν τα επόμενα βιβλία τους, παρουσιάζονταν μυθιστορήματα και ποιητικές συλλογές, ενώ γίνονταν και έντονες πολιτικές συζητήσεις στις οποίες πρωτοστατούσε ένα καινοφανές πολιτικό είδος: οι σοσιαλιστές.

Στις καλλιτεχνικές, πάλι, και τις φιλολογικές συζητήσεις συμμετείχαν ο Κλέων Παράσχος, ο Φώτος Γιοφύλλης, ο Δημοσθένης Βουτυράς, ο Τέλλος ‘Αγρας, ο Ρώμος Φιλύρας, ο Κώστας Βάρναλης, ο Λάμπρος Πορφύρας, o Σωτήρης Σκίπης, o Δ. Ταγκόπουλος, ο Κώστας Παρορίτης, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης και, φυσικά, ως προνομιακός γείτονας και συνδαιτυμόνας, ο Κωστής Παλαμάς.

Το Πατάρι του Λουμίδη

to patari tou Loumidi
Το Πατάρι του Λουμίδη

Παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου θα λειτουργήσει επί της Σταδίου το «Πατάρι» του Λουμίδη. Το «Πατάρι» αποτελούσε συμπλήρωμα του καφεκοπτείου των αδελφών Λουμίδη το οποίο βρισκόταν στο ισόγειο. Εδώ θα γεννηθεί ο ελληνικός μοντερνισμός με ποιητές όπως ο Γκάτσος, ο Ελύτης και ο Εμπειρίκος, αλλά και ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Τάκης Σινόπουλος, η Ελένη Βακαλό και ο Μιχάλης Κατσαρός.

Εδώ θα βρεθούν ακόμα ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης, καθώς και εικαστικοί όπως ο Γιάννης Μόραλης και ο Γιάννης Τσαρούχης. Στο «Πατάρι» ο χώρος ήταν αυστηρά οριοθετημένος. Στο βάθος της αίθουσας κάθονταν καλλιτέχνες και συγγραφείς, ενώ στα μπροστινά τραπέζια μαζεύονταν δημοσιογράφοι, επιθεωρησιογράφοι και ηθοποιοί.

Floral

Floral
Floral

Και βέβαια, το ιστορικό στέκι της πλατείας Εξαρχείων. Ένα σημείο συνάντησης, σημείο αναφοράς, στέκι των ηθοποιών, των καλλιτεχνών, των φοιτητών, όσων αγαπούν την καρδιά της πόλης, αλλά και των φίλων του βιβλίου που αγαπούν το καλό καφέ. Το «Floral» έγραψε τη δική του ιστορία. Παρουσιάσεις βιβλίων, κύκλοι ανάγνωσης, μουσικά live και προβολές ταινιών, γνωριμία με ξένα συγκροτήματα και καλλιτέχνες, βραδιές με συγγραφείς σε απρόβλεπτους ρόλους, διαγωνισμοί ποίησης, εικαστικές εκθέσεις.

Το «Floral», εκτός από την κλασική Bauhaus αισθητική και τα ίχνη από το ιστορικό καφέ-ζαχαροπλαστείο του 1935, είχε την καρδιά ενός μεγάλου, φιλόξενου, σύγχρονου χώρου, που χαιρόταν να υποδέχεται τις συναντήσεις, τις συζητήσεις, τα φλερτ και το χαμόγελο των φίλων του. «Ραντεβού στο “Floral”», λοιπόν, όπως ήταν και το μότο του μαγαζιού. Το FLORAL έκλεισε τον κύκλο του στην Πλατεία Εξαρχείων.

Η «Αγία Τριάς» των Εξαρχείων

Κατερίνα Γώγου

Katerina Gwgou
Κατερίνα Γώγου

Έδωσα μια και γω
έτσι όπως έχω δει να κάνετε οι άντρες
και τρύπησα με το δάχτυλο
πέρα για πέρα το πακέτο.
Δεν ήτανε κι η μάρκα μου «μωρέ».

Η Σωτηρία Λεονάρδου την είχε ονομάσει “Μαγιακόφσκι των Εξαρχείων“.

Η Γώγου γεννήθηκε στην Αθήνα στις 1 Ιουνίου 1940 και αυτοκτόνησε με χάπια και αλκοόλ στις 3 Οκτωβρίου 1993. Ξεκίνησε από μικρή καριέρα στην ηθοποιία αλλά αργότερα στράφηκε στην ποίηση. Τα ποιήματα της είναι γνωστά για τον αντισυμβατικό και συνειρμικό χαρακτήρα τους καθώς και τις αναρχικές ιδέες που προέβαλε.

Ανήσυχο πνεύμα, δεν αρκέστηκε μόνο στο λευκό κινηματογραφικό πανί. Της άρεσε να παίζει με το αλκοόλ. Να γράφει ποιήματα.
Με τον πατέρα της έζησε μέχρι την εφηβεία και αργότερα με τη μητέρα της. Της άρεσε να γίνει θεατρίνα -όπως έλεγε- και κατάφερε τον πατέρα της να τη στείλει σε μία από τις καλύτερες σχολές θεάτρου της εποχής, τη σχολή Μουζενίδη.

Το πρώτο της βιβλίο “τρία κλικ αριστερά” πούλησε πάνω από 40.000 αντίτυπα και χτύπησε πωλήσεις που έκαναν βιβλία του Ελύτη και του Ρίτσου, ενώ ταξίδεψε και στην Αμερική. Γνωστή στον πολύ κόσμο από τις ερμηνείες δεύτερων ρόλων σε πολύ δημοφιλείς ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου. Ήταν η ατίθαση συμμαθήτρια της Αλίκης Βουγιουκλάκη στο «Ξύλο βγήκε απ’ τον παράδεισο».

Χαρακτηριστικότερες σκηνές όταν ο καθηγητής Δημήτρης Παπαμιχαήλ προσπάθησε να ξεσκεπάσει μια ακόμη αταξία των μαθητριών του, και η Γώγου ως Λαζάρου του απάντησε: “πρόσεχα την Πολυχρονοπούλου, που πρόσεχε την Ξανθοπούλου, που μίλαγε με τη Γιαδικιάρογλου”. Ήταν η αεικίνητη αδελφή της Τζένης Καρέζη στην ταινία “Μια τρελή, τρελή οικογένεια”, που χόρευε ασταμάτητα στο πλευρό του Τζανετάκου. Έκανε την υπηρέτρια του ζεύγους Κοκοβίκου στην ταινία “Η δε γυνή να φοβήται τον Άνδρα”.

Εργάστηκε από μικρή ηλικία σε παιδικούς θεατρικούς θιάσους και στον κινηματογράφο, κυρίως σε ταινίες της Φίνος Φιλμς. Σπούδασε στην δραματική σχολή του Τάκη Μουζενίδη και στην σχολή χορού Πράτσικα, Ζουρούδη και Βαρούτη. Πολλοί ήταν εκείνοι που μίλησαν για το κορίτσι – θαύμα. Παρόλ’ αυτά η ίδια προτίμησε να μην γίνει ποτέ πρωταγωνίστρια, ενώ όπως λένε όσοι τη γνώριζαν είχε την τάση να γκρεμίζει ότι έχτιζε. Μία σχέση, μια δουλειά, ό,τι δημιουργούσε.

Η Σωτηρία Λεονάρδου την είχε χαρακτηρίσει Μαγιακόφσκι των Εξαρχείων, ενώ η Αφροδίτη Μάνου είχε αναφέρει για την ποίηση της : “ο τρόπος γραφής της δείχνει έναν άνθρωπο πάρα πολύ ευαίσθητο. Έναν άνθρωπο που έχει βγάλει το δέρμα του και ζει σε φοβερές εντάσεις”.

Ο Αντώνης Καφετζόπουλος, αν και κατά περίπου μία δεκαετία μικρότερος έκανε πολύ παρέα μαζί της. Μάλιστα σε παλιότερη συνέντευξή του είχε αφηγηθεί ένα περιστατικό για την αντισυμβατική Κατερίνα Γώγου, η οποία δεν διατηρούσε ποτέ καλές σχέσεις με την αστυνομία. Οι δυο τους βρίσκονταν στον Πειραιά και έκαναν βόλτα με ένα σαραβαλάκι που οδηγούσε ο ηθοποιός. Εκείνη την ημέρα είχαν απεργία τα ταξί και τους έκαναν «ώτο στοπ» δύο αστυνομικοί. Αφού τα όργανα της τάξης επιβιβάστηκαν στο αυτοκίνητο, η Γώγου είπε στον Καφετζόπουλο: “Πρόσεχε πως οδηγείς γιατί αν έχουμε κανένα ατύχημα και βρουν αυτά τα τέσσερα πτώματα ανακατεμένα μέσα στο αυτοκίνητο, δεν μας ξεπλένει ούτε ο Νιαγάρας”.

Ανήκε στον αντιεξουσιαστικό χώρο των Εξαρχείων και είχε ενεργή αντισυμβατική δράση. Στάθηκε στο πλευρό πολλών αναρχικών και συμμετείχε σε επιτροπές που μάχονταν για την αποφυλάκισή τους. Τον Μάρτιο του 1991 έστειλε ενυπόγραφη επιστολή στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία, μέσω της οποίας εξέφραζε την στήριξή της προς τον αναρχικό Κυριάκο Μαζοκόπο και τον Γιάννη Πετρόπουλο που ήταν φυλακισμένοι.

Η Γώγου συνήθιζε να εικονογραφεί την ποίησή της με φωτογραφίες από πορείες διαμαρτυρίας και αγώνες του αντιεξουσιαστικού χώρου. Η σχέση της με την αστυνομία δεν ήταν καθόλου καλή, καθώς είχε συλληφθεί αρκετές φορές και είχε λογοδοτήσει στις αρχές για την αντισυμβατική συμπεριφορά της. Όταν τον Ιανουάριο του 1980, η «17 Νοέμβρη» σκότωσε στο Παγκράτι δύο αστυνομικούς, η Γώγου συνελήφθη σαν ύποπτη, μετά από καταγγελία ενός μάρτυρα, που υποστήριξε ότι είδε μια γυναίκα να απομακρύνεται τρέχοντας από το σημείο της δολοφονίας. Αποδείξεις δεν βρέθηκαν ποτέ και η Κατερίνα αφέθηκε ελεύθερη.

Έξι χρόνια μετά ήρθε και πάλι αντιμέτωπη με τις αστυνομικές αρχές. Αυτή τη φορά μετά από μήνυση που έκανε η ίδια στον τότε Υπουργό Δημόσιας Τάξης, γιατί κατά τη διάρκεια μιας πορείας είχε δεχτεί επίθεση από αστυνομικούς.

Η Κατερίνα Γώγου είχε αρκετούς συντρόφους στη ζωή της. Η μεγάλη της αγάπη όμως ήταν ο σύζυγός της Παύλος Τάσιος. Μαζί απέκτησαν την κόρη τους Μυρτώ, η οποία άθελά της έγινε η αιτία για να μπλέξει και η ίδια η Γώγου με τα ναρκωτικά. Η κοπέλα άρχισε να κάνει χρήση ουσιών σε νεαρή ηλικία και η μητέρα της προσπάθησε να τη βοηθήσει να απεξαρτηθεί.

Ωστόσο, δεν τα κατάφερε και τελικά παρασύρθηκε και η ίδια.

Φιλμογραφία

Το βαρύ πεπόνι (1977) – σκηνοθεσία: Παύλος Τάσιος …. Τούλα
Παραγγελιά (1980) – σκηνοθεσία: Παύλος Τάσιος …. Κατερίνα
Όστρια, το τέλος του παιχνιδιού (1984) – σκηνοθεσία: Ανδρέας Θωμόπουλος
Ο άλλος (1952)
Το ξύλο βγήκε απ’ τον Παράδεισο (1959) …. Λαζάρου
Το έξυπνο πουλί (1961)… Μαρίνα Μανή
Τα κοθώνια του θρανίου (1962)… Ριρή
Νόμος 4000 (1962) …. Κλειώ
Η ψεύτρα (1963) …. Ντόλυ
Γάμος αλά Ελληνικά (1964)
Δεσποινίς διευθυντής (1964)… Ντιάνα
Κάλλιο πέντε και στο χέρι (1965) …. Μπέτυ Κωνσταντινέα
Η δε γυνή να φοβήται τον άνδρα (1965) …. Παγώνα
Μια τρελή, τρελή οικογένεια (1965) …. Σίσσυ
Ο τρελός τα ‘χει τετρακόσια (1968)… Καίτη Λαμπρέτα
Η ωραία του κουρέα (1969)… Άννα
Αγάπη για πάντα (1969)… Πένυ
Οι Αριστόγατες (1970)… Τουλούζ (φωνή)
Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση; (1971)… Φρόσω

Βιβλιογραφία

Τρία κλικ αριστερά, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 1978
Μεταφράστηκε στα Αγγλικά (“Three clicks left”) από τον Jack Hirschman και κυκλοφόρησε στην Αμερική to 1983, από τις εκδόσεις “Night Horn Books” του San Francisco. (Night Horn Books, 495 Ellis Str., Box 1156, San Francisco, CA 94102)
Ιδιώνυμο, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 1980
Το ξύλινο παλτό, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 1982
Απόντες, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 1986
Ο μήνας των παγωμένων σταφυλιών, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 1988
Νόστος, Εκδόσεις Λιβάνη, 1η έκδοση 1990 – Εκδόσεις Καστανιώτη, 2η έκδοση 2004
Μεταθανάτιες κυκλοφορίες
Με λένε Οδύσσεια, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1η έκδοση 2002
Νόστος, Εκδόσεις Καστανιώτη, Επανέκδοση 2004

 

Παύλος Σιδηρόπουλος

Pavlos Sidiropoulos
Παύλος Σιδηρόπουλος

Kι όσο για τον ταμία που πήγε ν’ αμυνθεί,
όταν αναρωτήθηκε για ποιον και το γιατί,
“στα αρχίδια μου” ψιθύρισε
και γέμισε τις τσάντες.
“Άντε… και καλή τύχη μάγκες!”

Ο Παύλος Σιδηρόπουλος γεννήθηκε στις 27 Ιουλίου του 1948 στην Αθήνα.

Ήταν δισέγγονος του Αλέξη Ζορμπά και ανιψιός της γνωστής ποιήτριας Έλλης Αλεξίου. Σ’ αυτές τις δύο διαφορετικές του ρίζες έβλεπε την αιτία της συνύπαρξης σ’ αυτόν του ρόκερ και του σκεπτικιστή. Η μουσική του πορεία ξεκινά το 1970 από τη Θεσσαλονίκη, όπου σπουδάζει Μαθηματικός στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Εκεί γνωρίζει τον Παντελή Δεληγιαννίδη, με τον οποίο δημιουργούν το ντουέτο «Δάμων και Φιντίας». Μαζί κυκλοφορούν τον δίσκο 45 στροφών «Το ξέσπασμα / Ο κόσμος τους» και συμμετέχουν στη συλλογή «Ζωντανοί στο κύτταρο».

Από το 1972 έως το 1974 ενσωματώνονται στα «Μπουρμπούλια». Καρπός αυτής της συνεργασίας είναι το 7ινστο «Ο Ντάμης ο σκληρός». Εν μέσω δικτατορίας, το σχήμα διαλύεται και τα «Μπουρμπούλια» ακολουθούν τον Διονύση Σαββόπουλο. Ο Παύλος Σιδηρόπουλος επιλέγει να συνεργαστεί με τον Γιάννη Μαρκόπουλο και συμμετέχει ως τραγουδιστής σε τρεις δίσκους του: «Θεσσαλικός Κύκλος», «Μετανάστες» και «Οροπέδιο».

Το 1976 δημιουργεί, μαζί με τους Βασίλη και Νίκο Σπυρόπουλο, το γκρουπ «Σπυριδούλα» και κυκλοφορούν ίσως τον κορυφαίο δίσκο της ελληνικής ροκ δισκογραφίας, τον «Φλου». Και αυτό το σχήμα διαλύεται, αφήνοντας πίσω του έναν ολοκληρωμένο ροκ ήχο και μια σειρά συναυλιών.

Το 1979 ο Παύλος Σιδηρόπουλος δημιουργεί το σχήμα «Εταιρία Καλλιτεχνών», με αγγλικό στίχο, χωρίς όμως καμία δισκογραφική δουλειά. Την ίδια περίοδο κάνει και το κινηματογραφικό του ντεμπούτο, ως πρωταγωνιστής στην ταινία του Αντρέα Θωμόπουλου «Ο Ασυμβίβαστος», ενώ ο ίδιος ερμηνεύει και το soundtrack της ταινίας, τραγούδια του οποίου αποτελούν κάποια από τα πλέον γνωστά του, όπως το «Να μ’ αγαπάς». Επίσης, συμμετέχει στην ταινία «Αλδεβαράν» με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Πουλικάκο, η οποία προβλήθηκε μόνο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Στη μικρή καριέρα του ως ηθοποιός περιλαμβάνεται και μια τηλεοπτική εμφάνιση στο σήριαλ του Κώστα Φέρρη «Οικογένεια Ζαρντή», που προβλήθηκε στην ΕΡΤ-1.

Η συνεχής αλλαγή συνεργατών σταματάει το 1980. Ο Παύλος Σιδηρόπουλος καταλήγει σ’ ένα σχήμα, τους «Απροσάρμοστους», που με λίγες αλλαγές παίζει μαζί τους μέχρι το τέλος.

Το 1982 κυκλοφορεί ο δίσκος «Εν Λευκώ», ο οποίος αντιμετώπισε προβλήματα λογοκρισίας για 3 κομμάτια, για προτροπή στη χρήση ναρκωτικών και για προσβολή της δημοσίας αιδούς.

Το 1985 κυκλοφορεί σε παραγωγή Δημήτρη Πουλικάκου το δίσκο «Zorba the freak» και το 1989 το «Χωρίς Μακιγιάζ» που είναι ζωντανά ηχογραφημένος στο «Μετρό».

Το 1990 ο Παύλος Σιδηρόπουλος αντιμετωπίζει προβλήματα με το δεξί του χέρι που προφανώς από κάποιο πρόβλημα στα αγγεία παραλύει.

Στις 6 Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου, ευρισκόμενος στο σπίτι μιας φίλης του στο Νέο Κόσμο, πέφτει σε κώμα από υπερβολική χρήση ηρωίνης και αφήνει την τελευταία του πνοή κατά τη μεταφορά του στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός. Κηδεύτηκε στις 10 Δεκεμβρίου, στο κοιμητήριο του Κόκκινου Μύλου στη Νέα Φιλαδέλφεια.

Νικόλας Άσιμος

Nikolaos Asimos
Νικόλας Άσιμος

Στο φαλημέντο του κόσμου αυτού
ο καβαλάρης εγώ τ’ ουρανού
με τους ανθρώπους ζητάς επαφή
μα έχει σπάσει κι αυτή η κλωστή.

Γεννημένος στις 20 Αυγούστου του 1949 στη Θεσσαλονίκη, ονομαζόταν Νικόλαος Ασημόπουλος. Οι γονείς του κατάγονταν από την Κοζάνη, όπου ο Νικόλας έζησε τα παιδικά κι εφηβικά του χρόνια. Σαν παιδί ήταν λάτρης του αθλητισμού και διακρίθηκε στο άλμα εις ύψος, καταλαμβάνοντας την τρίτη θέση στους μαθητικούς αγώνες σχολείων της Μακεδονίας το 1965, ενώ αγαπούσε και το ποδόσφαιρο.

Πέρασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, ενώ προτιμούσε τη Δημοσιογραφία, την οποία άσκησε ερασιτεχνικά για ένα διάστημα. Σε κάποιο άρθρο του σε εφημερίδα της Θεσσαλονίκης χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το ψευδώνυμο Άσιμος κι έκτοτε το καθιέρωσε. Παράλληλα, έφτιαξε ένα φοιτητικό θεατρικό εργαστήρι, όπου έπαιξε Αριστοφάνη, Μένανδρο, Μολιέρο, κ.α.

Την ίδια περίοδο, αγόρασε μια κλασική κιθάρα. Tότε ξεκίνησε και η ενασχόλησή του με τη μουσική, σοβαρά. Έγραφε έντονα πολιτικοποιημένους στίχους και παρά τις προειδοποιήσεις, παρουσίαζε τα τραγούδια του σε διάφορες μπουάτ. Μια από αυτές τις φορές, συνελήφθη από την Ασφάλεια και όταν αφέθηκε ελεύθερος, η ταυτότητά του είχε εξαφανιστεί. Για 18 χρόνια, κυκλοφορούσε χωρίς ταυτότητα και όταν επιτέλους έβγαλε, είχε το επώνυμο Άσιμος και στο θρήσκευμα δήλωνε άθεος.

Δεν πήρε ποτέ το πτυχίο του και το 1973 κατέβηκε στην Αθήνα, στα Εξάρχεια, όπου και διέμενε μέχρι το τέλος της ζωής του.

o xwros proetoimasias opws apokalouse to teleutaio magazospito tou sthn odo kallidromiou 55
Ο «Χώρος Προετοιμασίας» όπως αποκαλούσε το τελευταίο μαγαζόσπιτό του στην οδό Καλλιδρομίου 55

Εκεί εμφανιζόταν σε διάφορες μπουάτ της Πλάκας και συνεργάστηκε, μεταξύ άλλων, με καλλιτέχνες όπως ο Πάνος Τζαβέλας, ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας, ο Γιάννης Ζουγανέλης, ο Σάκης Μπουλάς, ο Θάνος Αδριανός, η Μαριάννα Τόλη και το ντουέτο Λήδα-Σπύρος. Δύο χρόνια αργότερα, έβγαλε τον πρώτο του δίσκο ’45 στροφών, με τα τραγούδια «Ο μηχανισμός» και «Ο Ρωμιός», από την εταιρεία Λύρα. Ο δίσκος λογοκρίθηκε λόγω των στίχων των κομματιών και πωλούνταν μόνο σε δισκοπωλεία στο.

Την ίδια περίοδο, ο Άσιμος, άρχισε την έκδοση «παράνομων» κασετών, που ηχογραφούσε και διακινούσε μόνος του στα Προπύλαια, στο Πολυτεχνείο, στα Εξάρχεια, στο Μοναστηράκι, στο Λυκαβηττό. Έφτιαξε την «Exarchia Square Band» και συμμετείχε σε διάφορες συναυλίες, εκδηλώσεις με κοινωνικοπολιτικό περιεχόμενο, μουσικοθεατρικά σχήματα, θέατρο του δρόμου, κ.α., ενώ συνεργάστηκε με αρκετούς καλλιτέχνες.

Το 1976 απέκτησε μια κόρη εκτός γάμου με τη σύντροφό του, Λίλιαν Χαριτάκη. Ένα χρόνο μετά, κρατήθηκε στις φυλακές της Αίγινας μαζί με πέντε εκδότες πολιτικών εντύπων, γιατί παρουσιάστηκαν από την Αστυνομία σαν «ηθικοί αυτουργοί» ταραχών που ξέσπασαν στην Αθήνα κατά τη διάρκεια αντιγερμανικών διαδηλώσεων, με αφορμή τους θανάτους μελών της ένοπλης οργάνωσης «Φράξια Κόκκινος Στρατός» («RAF») στα διαβόητα «λευκά κελιά» των φυλακών Σταμχάιμ στη Δυτική Γερμανία. Λίγες εβδομάδες μετά αφέθηκε ελεύθερος.

Το 1981 έγραψε το βιβλίο «Αναζητώντας Κροκανθρώπους» και ένα χρόνο μετά κυκλοφόρησε τον πρώτο του μεγάλο δίσκο, με τίτλο «Ξαναπές το», όπου σε τέσσερα τραγούδια συμμετείχαν ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και η Χαρούλα Αλεξίου.

Το 1987 ο Άσιμος κατηγορήθηκε για το βιασμό μίας κοπέλας. Τα ξημερώματα της Πέμπτης 17 Μαρτίου 1988, λίγο καιρό πριν το δικαστήριο, έδωσε τέλος στη ζωή του. Κρεμάστηκε από σωλήνα ύδρευσης στο «Χώρο Προετοιμασίας», όπως αποκαλούσε το τελευταίο σπίτι του στην οδό Καλλιδρομίου 55, στα Εξάρχεια και ήταν μόνο 38 ετών.

Αστεράρα μου για σένα έχω τρέλαθει

Ένα πολύ αγαπημένο κεφάλαιο στην “Εξαρχειώτικη πραγματικότητα” είναι αναμφίβολα ο Αστέρας Εξαρχείων. Η έδρα του, η “Αλεπότρυπα” στην Κυψέλη, έχει φιλοξενήσει όχι μόνο τους πιστούς φίλαθλους της ομάδας, αλλά και απλούς παρατηρητές που θέλησαν να μάθουν “Τι εστί Αστέρας Εξαρχείων;”

Παραθέτουμε κείμενο του αρχηγού του ποδοσφαιρικού τμήματος του Αστέρα Εξαρχείων, Τάσου Ψύλλια, τον οποίο και ευχαριστούμε μέσα από την καρδιά μας.

Ο Αστέρας Εξαρχείων ιδρύθηκε το 1928. Η πρώτη του ονομασία ήταν Υπεροχή, ενώ την σημερινή του ονομασία την έχει από το 1967, όταν και συγχωνεύθηκαν οι τότε τρείς ομάδες των Εξαρχείων.

Μια εμβληματική φιγούρα του Αστέρα είναι ο Μιχάλης Λώλος ο οποίος υπηρέτησε αφιλοκερδώς την ομάδα από διάφορες θέσεις, κυρίως ως προπονητής, για κοντά μισό αιώνα. Απεβίωσε το 2010 μέσα στα γραφεία της ομάδας.

Ο Αστέρας λειτουργεί με τον τρόπο της Αυτοοργάνωσης. Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται στην ανοιχτή συνέλευση της ομάδας με βάση τη συνδιαμόρφωση και χωρίς φυσικά κάθετη διοίκηση, προέδρους και παράγοντες. Όταν όλοι ψάχνουν τον μεσσία πρόεδρο με τις μεγάλες τσέπες, εμείς κρατάμε την τύχη μας στα χέρια μας.

Η ομάδα είναι συνυφασμένη με τα Εξάρχεια. Στην εξέδρα και στα αποδυτήρια, κυριαρχούν οι ιδέες της αριστεράς (με τις όποιες μικρές ή μεγάλες διαφορές), και κατά βάση του αναρχικού χώρου.

Ιδιαίτερα σε μια περίοδο ποινικοποίησης της αναρχικής ιδεολογίας, είμαστε πολύ περήφανοι που βροντοφωνάζουμε “Ζήτω η Αναρχία”.
Εξάρχεια είναι ο Αστέρας και Αστέρας είναι τα Εξάρχεια.

Η ιδεολογία και οι αξίες της ομάδας είναι ευδιάκριτες στα συνθήματα της εξέδρας… Αντιφασίστες, αντιεξουσιαστές, αντικληρικοί, αντικαπιταλιστές, αντίθετοι σε όποιο εθνικισμό και σε κάθε μορφή ρατσισμού.

Στον κόσμο του “μάτσο” ποδοσφαίρου δηλώνουμε ότι είμαστε”κοριτσάκια, γκέι, τρανς κτλ”. Για εμάς το ποδόσφαιρο ΔΕΝ “είναι μόνο για άντρες”.

Στους αγώνες της ομάδας μας δεν κόβουμε εισιτήρια καθώς ο αθλητισμός, όπως και οι τέχνες, οφείλουν να είναι προσβάσιμες στο κοινό ανεξάρτητα από την οικονομική τους κατάσταση.

Χάρη στην αυτοοργάνωση έχουμε φιλοξενήσει την Σπαρτάκ Ινσταμπούλ (ομάδα με την ίδια ιδεολογία), ενώ έχουμε ταξιδέψει για φιλικό τουρνουά με την παραπάνω ομάδα καθώς και την Καραντολάπ (Κουρδική ομάδα) στην Κωνσταντινούπολη. Έχουμε επίσης επισκεφθεί την Ρώμη για ένα συνέδριο ομάδων του αριστερού χώρου, όπου βρίσκονταν επίσης η Σαν Λορέντζο (Ρώμης), αντιπροσωπεία οπαδών της Sankt Pauli και της Red Star Γαλλίας.

Επίσης σε διάφορα ταξίδια για τουρνουά Αντίφα, από το Γιάννενα έως την Κρήτη, αλλά και φιλικά στην Ικαρία.

Η εξωγηπεδική δράση της ομάδας είναι έντονη και πολύπλευρη, από την συλλογή χρημάτων για δικαστικά έξοδα έως βοήθεια σε πρόσφυγες και φυλακισμένους.

Μια προσωπική εμπειρία η οποία μου απέδειξε την δύναμη της αλληλεγγύης του Αστέρα είναι όταν μου καλύφθηκαν πλήρως, μέσω ενός πάρτι του Αστέρα στην Νομική, όλα τα έξοδα της εγχείρησης και της αποκατάστασης, εξαιτίας ενός τραυματισμού. Πληροφοριακά καμία ομάδα ακόμα και σε ημιεπαγγελματικό επίπεδο δεν θα έκανε κάτι τέτοιο.

Σαν ποδοσφαιρική ομάδα παλεύουμε με όλες τις δυνάμεις μας για την νίκη, αλλά ακόμη κι αν αυτή δεν έρθει, στήνουμε πάρτι με την εξέδρα στο τέλος κάθε αγώνα.

Σε ένα Δυστοπικό μέλλον ο Αστέρας θα αγωνιζόταν στην Ά Εθνική, η φανέλα του θα ήταν γεμάτη χορηγούς πολυεθνικές εταιρείες, οι παίχτες εγωπαθέστατα ψώνια και η “απολιτίκ” εξέδρα γεμάτη φιλάθλους που θα κρατούσαν κινητό για selfie κι όχι καπνογόνα. Συν τους οργανωμένους τραμπούκους τσιράκια του προέδρου.

Κυνηγάμε την ποδοσφαιρική διάκριση αλλά χωρίς καμία έκπτωση στις αξίες μας.

Αν κάποιος παίχτης δεν εναρμονίζεται με αυτές, είναι ελεύθερος να δοκιμάσει αλλού την τύχη του.

Στον Αστέρα δεν πληρώνεται κάνεις.

Στα αποδυτήρια δεν θα ακούσεις μόνο χαβαλετζίδικες συζητήσεις, αλλά και απόψεις για κοινωνικοπολιτικά θέματα.

Οι παίχτες άλλωστε νοιώθουμε πιο κοντά στον Νικόλα Άσιμο, στον ΛΕΞ, στον Μίσσιο και στον Ρίτσο παρά στον Μέσσι και στον Κριστιάνο.

Δεν μοιραζόμαστε το γήπεδο με κανέναν φασίστα παίχτη της οποιαδήποτε ομάδας.

Το “Σκληρό τάκλιν στους Φασίστες” είναι το σύνθημα μας!

Τάσος Ψύλλιας, αρχηγός του Αστέρα Εξαρχείων

ta perifima skalia tou astera sti simvoli twn odwn Benaki kai Kallidromiou
Τα περίφημα σκαλιά του Αστέρα στη συμβολή των οδών Εμμανουήλ Μπενάκη και Καλλιδρομίου.

Στα Εξάρχεια, επίσης, γυρίστηκε η τελευταία – διάσημη σκηνή της ταινίας “Στέλλα” με την Μελίνα Μερκούρη και τον Γιώργο Φούντα στη διασταύρωση των οδών Οικονόμου και Ιουστινιανού, στο τέλος της Καλλιδρομίου.

 

Χωρίς αμφιβολία, τα Εξάρχεια ίσως είναι η πιο ζωντανή γειτονιά της Ελλάδας. Νέες ιδέες, νέα ρεύματα είχαν την αφετηρία τους εδώ. Τα Εξάρχεια αποτέλεσαν το σπίτι, το καταφύγιο αν θέλετε πολλών κατατρεγμένων,ασυμβίβαστων, διαφορετικών, είτε επώνυμων, είτε ανώνυμων. Έχουν αγκαλιάσει ανθρώπους από κάθε γωνιά της γης, αποτελούν “ορόσημο” για την Αθήνα και σηματοδοτούν την αρχή καθετί νεωτεριστικού.

Να ευχαριστήσουμε για ακόμη μια φορά τον Τάσο Ψύλλια, αρχηγό του Αστέρα Εξαρχείων, για την συμβολή του στο άρθρο μας!